Italia

Estau d'Europa
Articlo d'os 1000

A Republica Italiana u Italia, ye un estato d'Europa d'o sud, que fa parte d'a Unión Europea (UE). O suyo territorio ye prencipalment una peninsula y dos grans islas en a mar Mediterrania: Sicilia y Cerdenya. Por o norte ye rodiata por os Alpes, por a on muga con Francia, Suiza, Austria y Eslovenia. Os estatos independients de Sant Marino y Ciudat d'o Vaticano son enclaus dentro d'o territorio italián, mientres que Campione d'Italia ye un enclau italián adintro de Suiza.

Republica Italiana
Repubblica Italiana
Bandera d'Italia Escudo d'Italia
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional: Libertà, Uguaglianza, Umanità
(Italián: «Libertat, igualdat, umanidat»)
Himno nacional: La Canzone degli Italiani
Situación d'Italia
Capital
 • Población
Roma
2.761.632 (2022 est.)
Mayor ciudat Roma
Idiomas oficials Italián1
Forma de gubierno Republica parlamentaria
Sergio Mattarella
Mario Draghi
Unificación
17 de marzo de 1861
Superficie
 • Total
 • % augua
Mugas
Posición 69º
301.338 km²
2,4%
1.932,2 km
Población
 • Total
 • Densidat
Posición 22º
58.983.122 (2022)
196,65 hab/km²
PIB (PPA)
 • Total (2020)
 • PIB per capita
Posición 10º
EUR€1.651.594,9 millons
EUR€ 29.616,92
Moneda Euro (€ EUR)2
Chentilicio Italián/o
Zona horaria
 • en Verano
UTC+1
UTC+2
Dominio d'Internet .it
Codigo telefonico +39
Prefixo radiofonico IAA-IZZ
Codigo ISO 380 / ITA / IT
Miembro de: UE, OTAN, ONU, OCDE, OSCE
1 O francés ye cooficial en a Val d'Aosta, y l'alemán en Tirol Sud.
2 Antis de 1999, la lira italiana.

En l'actualidat Italia ye una republica democratica y un país desembolicato con o sieteno Producto interior bruto más alto d'o mundo y o 17eno endice de desembolique humán más alto. Ye miembro fundador d'a Unión Europea, y miembro d'o Grupo d'os ueito y d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unitas.

ToponimiaEditar

L'orichen d'a parola "Italia", d'o latín Ītalia no ye prou platero. Seguntes as teorias más estendillatas, o termin estió un amprén d'o griego antigo y iste de l'oscán Viteliú, que significa "tierra d'os bueis" (a parola aragonesa "vetiello" se remonta a lo latín VITELU). O toponimo sería en honor a lo dios d'o bestiar, Marte.[1] O buei yera o simbolo d'as tribus d'o sud d'a peninsula y a sobén yera representato banyando lo lupo román como simbolo prevocador d'a Italia libre mientres as guerras samnitas.

O nombre "Italia" se referiba a una rechión d'o territorio que en l'actualidat ye o sud d'Italia. D'alcuerdo con Antíoco de Siracusa, orichinalment nomás se referiba a la porción d'o sud d'o Bruttium (l'actual Calabria), pero por ixas envueltas o termin ya yera sinonimo d'Enotrios y incluiba a la mayor parti de Lucania. Os griegos prencipioron a fer servir o termin ta referir-se a una rechión muito más ampla, pero no sería dica os tiempos d'as conquiestas romanas quan o termin se cheneralizó ta incluir-ie tota la peninsula.[2]

Cheografía fisicaEditar

 
Fotografía d'Italia dende un satelite.
Ta más detalles, veyer l'articlo Cheografía d'Italiaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Italia ye formata por una gran peninsula que s'estendilla por a mar Mediterrania, y chunto a las suyas dos prencipals islas, Secilia y Cerdenya, creya masas aqüaticas importants, como a mar Hadriana a lo noreste y a mar Chonica a lo sudeste. Muga a lo norte con Francia, Suiza, Austria, y Eslovenia. A sierra d'os Apenins forma la columna vertebral d'a peninsula, dende o norueste dica on s'une con os Alpes, cadena montanyosa que forma un arco que zarra a Italia dende o norte. Astí se i troba tamién una gran plana aluvial, a plana po-veneciana, desauguada por o río Po y os suyos diversos afluents provenients d'os Alpes, Apenins y Dolomitas.

Bi ha quantos vulcans activos en Italia. L'Etna ye o vulcán activo más gran d'Europa. O punto más alto d'Italia no ye pas o Mont Blanc, como gosa pensar-se, ya que ista tuca ye de raso en o canto francés d'o macizo. O suyo punto más alto ye o mont Blanc de Cormayeur a 4.748 m d'altaria, situau en o mesmo macizo d'o mont Blanc, en a capezera d'a Val d'Aosta (en francés Aoste). Manimenos Italia s'asocia más facilment con os dos vulcans más famosos: l'actualment inactivo Vesuvio amán de Nápols y o muit activo Etna en Secilia.

ClimaEditar

A resultas d'a longaria d'a peninsula y a l'interior en a suya mayoría montanyoso, o clima de Italia ye muit diverso. En a mayoría d'as rechions de l'interior, norte y centro, o clima vareya de subtropical humido a continental y oceanico humido. En particular, o clima d'a rechión cheografica d'a val d'o Po ye sobretot continental, con hibiernos duros y veranos calurosos.

As arias costeras de Liguria, Toscana y a mayor parti d'o sud por un regular s'achustan a estereotipo d'o clima mediterranio. As condicions en a costa son diferents a las de l'interior, particularment mientres os meses d'hibierno, quan as altitutz mas altas tienden a estar fredas, humidas y, a ormino, con nevazos. As rechions costeras tienen hibiernos suaus y veranos calidos y por un regular ixutos, encara que as vals d'as tierras baixas pueden estar pro calurosas en verano. As temperaturas meyas d'hibierno vareyan de 0 ° C en os Alpes a 12 ° C en Secilia, per lo que as temperaturas meyas de verano oscilan entre 20 ° C y mas de 25 ° C . Os hibiernos pueden variar ampliament en tot o país, con periodos alongaus de fredo, boira y nieu en o norte y condicions mas suaus y soleyadas en o sud. Os veranos pueden estar calurosos y humidos en tot o país, particularment en o sud, mientres que as arias d'o norte y o centro pueden experimentar fuertes tronadas electricas ocasionals dende la primavera dica l'agüerro.

HistoriaEditar

Ta más detalles, veyer l'articlo Historia d'Italiaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Organización administrativaEditar

Articlos prencipals: Rechions d'Italia y Provincias d'Italia

Italia se divide en diferents rechions que d'alcuerdo a la constitución de 1948 tienen autonomia local, tenindo a constitución o papel de ye reconoixer, protecher y promover l'autonomía local, asegurar que os servicios d'o Estato sían descentralizatos, y adaptar os prencipios y as leis establindo l'autonomía y descentralización. Manimenos cinco d'istas rechions (Val d'Aosta, Friuli-Venecia Chulia, Secilia, Cerdenya y Trentino-Alto Adigio) tienen un estatus autonomico especial debito a la suya naturaleza cheografica, cultural u social y a presencia de minorías etnicas. As atras (Lombardía, Liguria, Veneto, Piemont, Calabria, Toscana, Abruzos, Basilicata, Campania, Emilia-Romanya, Lazio, Marcas, Molise, Pulla y Umbría) tienen un estatuto común d'administración. Fuoron establitas finalment como rechions mientres a decada de 1970.

Cada rechión esleye un consello y una Giunta Regionale (Chunta Rechional) encapezata por un president esleito por sufrachio dreito. A Chunta ye responsable debant d'o consello y ha de tener o boto de confianza d'o consello. A reforma constitucional de 2001 enampló as competencias d'as rechions, en especial respective a los poders lechislativos; a mayoría d'os controls d'o Estato fuoron abolitos.

As rechions se subdividen en 109 provincias y istas en 8.101 comunas u municipios.

 
Divisions administrativas d'Italia.
Rechión Capital Superficie Población
1 Abruzos L'Aquila 10.794 km² 1.305.000
2 Basilicata Potencia 9.992 km² 594.000
3 Calabria Catanzaro 15.080 km² 2.004.000
4 Campania Nápols 13.595 km² 5.790.000
5 Emilia-Romanya Bolonya 22.124 km² 4.187.000
6 Friuli-Venecia Chulia * Trieste 7.855 km² 1.208.000
7 Lazio Roma 17.207 km² 5.304.000
8 Liguria Chenova 5.421 km² 1.610.000
9 Lombardía Milán 23.861 km² 9.375.000
10 Marcas Ancona 9.694 km² 1.528.000
11 Molise Campobasso 4,438 km² 320.000
12 Piemont Turín 25.399 km² 4.341.000
13 Pulla Bari 19.362 km² 4.071.000
14 Cerdenya* Càller 24.090 km² 1.655.000
15 Val d'Aosta* Aosta 3.263 km² 123.000
16 Toscana Florencia 22,997 km² 3,619,000
17 Trentino-Alto Adigio* Trento 13,607 km² 985,000
18 Umbría Perusa 8,456 km² 867,000
19 Secilia* Palermo 25,708 km² 5,017,000
20 Veneto Venecia 18,391 km² 4,738,000

*Rechions autonomas

Cheografía humana y sociedatEditar

DemografíaEditar

 
Via Turati en a ciudat de Milán.
Ta más detalles, veyer l'articlo Demografía d'Italiaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Os zaguers datos d'o Instituto Nacional d'Estatistica (ISTAT) estimoron una población de 59.131.287 habitants en aviento de 2006,[3] un incremento d'o 3% dende 2001. A población italiana ye a quatrena más gran d'a Unión Europea (dimpués d'Alemanya, Francia y o Reino Uniu) y a 22ena más gran d'o mundo. O creximiento poblacional se debe prencipalment a la immigración y a lo incremento en a esperanza de vida, que s'ha estimato en 79,81 anyos.[4] A tamas d'o creximiento poblacional, Italia ye s'abiella a escape. Con una tasa de fecundidat d'1,35 ninons por muller,[5] a man d'un de cada cinco italians ye chubilato.

Italia tien una d'as densidatz de población más altas d'Europa, con 1.986 presonas por kilometro quadrato. A densidat ye mayor en a rechión d'o norueste; de feito, dos d'as vint rechions (Lombardía y Piemont) sumatas agrupan o 25% d'a población total d'o Estato, d'os qualos 7,4 millons viven en a rechión metropolitana de Milán, l'aria metropolitana más poblata. L'alfabetismo plega dica o 98%, y a educación ye obligatoria ta totz entre os 6 y os 18 anyos d'edat. Alto u baixo dos terceras partis d'a población vive en arias urbanas, una zifra menor a la d'atros estatos d'Europa Occidental.

LuengasEditar

 
Mapa d'as luengas charratas en Italia.
Articlo prencipal: Luengas d'Italia

A luenga oficial d'Italia ye o italián, una standardización d'o toscán, luenga descendient d'o latín. Antis d'a reunificación italiana en 1861 ista luenga existiba nomás como luenga literaria, parlata por menos d'o 3% d'a población. Numerosas luengas se parlaban en a peninsula, la mayoría luengas romances que s'heban desenbolicato en cadaguna d'as rechions y reinos, debito a la fragmentación politica d'a peninsula. Muitas d'istas luengas han sobrevivito, a sobén ditas impropiament dialetti (dialectos).

Massimo d'Azeglio, un d'os menistros de Cavour, declaró, dimpués d'a unifificación italiana, que ya que s'heba creyato Italia, nomás caleba creyar italians. Debito a lo gran numero de luengas que se parlaban en a peninsula, s'establió que o italián "correcto" u "estandar" sería basato en o dialecto florentín d'a Toscana (ya que sería a primera rechión en producir autors importants como Dante Alighieri). S'establió un sistema educativo, que redució a variación d'as luengas con o paso d'o tiempo. Sería en a decada de 1960 quan o creiximiento economico y a televisión premitioron a universalización d'o italián.

Os grupos minoritarios son chicotz, estando lo mayor d'istos os de parla alemana en o sud d'o Tirol (seguntes o censo de 1991, a población se troba composata por 287.503 presonas de parla alemana (tiroleses etnicos) y nomás 116.914 de parla italiana) y os eslovenos arredol de Trieste. Atros grupos minoritarios con idiomas parcialment oficials incluyen a minoría de parla francesa en a rechión d'a Val d'Aosta; os sardos, o catalán, o friulán y o ladín en as montanyas Dolomitas, estando totz idiomas romances.

RelichiónEditar

 
Seu de Murriali en Secilia

O catolicismo román ye a relichión más gran d'o Estato italián. Encara que ya no'n ye a relichión oficial, encara tién un papel important en os afers politicos nacionals, en parti debito a la localización d'a Santa Seu adintro de Roma. Un 87,8% d'os italians s'identifican como catolicos, encara que nomás un 37% ye practicant u miembro activo.[6]

Atros grupos cristians en Italia son os cristians ortodoxos orientals y os cristians ortodoxos griegos. Os grupos protestants más numerosos son os pentecostals y evanchelistas que agrupan 500.000 presonas. Os Testigos de Cheobá s'han estimato en 235.685 presonas.[7] Como resultato d'as recients ondatas d'immigración d'atras rechions d'o mundo, bi ha quasi 800.000 musulmans[8]

GastronomíaEditar

 
Qualques d'as virollas italianas mas populars: pizza, pasta Carbonara, café espresso y gelato.

A cocina italiana s'ha desembolicau a traviés de sieglos de cambeos socials y politicos, con radices que se remontan a sieglo IV a. C. A cocina italiana en ella mesma tien fuertes influxos, incluyius d'a cocina etrusca, a griega antiga, a romana antiga, a bizantina y a chudía. Se producioron cambeos significativos con l'escubrimiento d'o Nuevo Mundo con l'introducción de productos como trunfas, tomates, pimientos morrons y panizo, que agora son fundamentals en a cocina pero que no s'introducioron en cantidat dica o sieglo XVIII. A cocina italiana se destaca per a suya diversidat rechional, abundancia de diferencias en o gusto, y ye conoixida per estar una d'as mas populars d'o mundo, exercendo un fuerte influxo en l'extranchero.

A dieta mediterrania constituye a base d'a cocina italiana, rica en pastas, peix, fruitas y verduras y caracterizada per a suya extrema sencillez y variedat, con muitos platos que tienen nomás de quatro a ueito ingredients.[9] Os guisanders italians se basan sobretot en a calidat d'os ingredients y no en una preparación elaborada.[10] Os platos y recetas son a ormino derivaus d'a tradición local y familiar en cuenta de creyaus per chefs, per lo que muitas recetas son ideyals pa cocinar en casa, estando ista una d'as prencipals razons dezaga d'a creixent popularidat mundial d'a cocina italiana, dende America dica Asia. Os ingredients y platos vareyan muito seguntes a rechión.

A cocina italiana se basa en gran medida en productos tradicionals; o país tien un gran numero d'especialidatz tradicionals protechidas per a legislación de l'Unión Europea. Lo queso, os embutius y lo vin son fundamentals en a cocina italiana, con muitas declinacions rechionals y etiquetas de Denominación d'Orichen Protechida u Indicación Cheografica Protechida, y de conchunta con o café (especialment l'espresso) forman parti d'a cultura gastronomica italiana. Os postres tienen una larga tradición de fusionar sabors locals como fruitas citricas, pistacho y almendras con quesos dulces como mascarpone y ricotta u sabors exoticos como cacau, vadenilla y canela. O gelato, tiramisú y cassata se troban entre os eixemplos mas famosos de postres, pastels y pastelería italians.[11]

EsporteEditar

L'esporte mes popular y practicato ye o fútbol y ye conoixiu como calcio, a competición mas important d'Italia ye a Serie A. O baloncesto tamién ye un esporte muito practicau y a suya competición mas important ye a Lega Basket Serie A que ye a mas alta d'as categorías de baloncesto d'Italia, por debaixo ye a LegADue.

TorismoEditar

Italia ye universalment definida como una d' as mas polidas, fascinants y ricas en historia y naturaleza pa visitar absolutament, pa totz os extranchers. Qui son de vacanzas en Italia no pueden privar sentir-se cautivaus per as marabillosas costas,[12] per os chiquetz y encantadors lugars meyebals, per os paisaches pintorescos cautivaus con vinyals y oliveras, y per os impresionants y sorprendents espectaclos de montanyas. Cada rechión alza tresors naturals, historicos y culturals d'incalculable valor.

Veyer tamiénEditar

ReferenciasEditar

  1. Mallory, J.P. and D.Q. Adams, Encyclopedia of Indo-European Culture. London: Fitzroy and Dearborn, 1997: p. 24
  2. Guillotining, M., History of Earliest Italy, trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p.50
  3. Statistiche Demografiche ISTAT
  4. CIA Factbook, Italy, People
  5. Italy's birth rate hits a high
  6. Italia, quasi l'88% si proclama cattolico Corriere della Sera
  7. I Testimoni di Geovà Le Religioni in Italia
  8. Muslims in Europe: Country guide
  9. (en) The Silver Spoon ISBN 88-7212-223-6, 1997 ed
  10. (en) Mario Batali Simple Italian Food: Recipes from My Two Villages (1998), ISBN 0-609-60300-0
  11. (en) Tiramisu claimed by Treviso en telegraph.co.uk
  12. Costal beaches in Italy Playas en Italia


Estaus d'Europa
Abkhasia3 | Albania | Alemanya | Andorra | Armenia2 | Artsakh3 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia y Herzegovina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croacia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Donetsk3 | Eslovaquia | Eslovenia | Espanya1 | Estonia | Finlandia | Francia1 | Grecia | Hongría | Islandia | Irlanda | Italia1 | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Lugansk3 | Luxemburgo | Macedonia d'o Norte | Malta | Moldavia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Osetia d'o Sud3 | Países Baixos | Polonia | Portugal | Reino Uniu | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suecia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Vaticano
Dependencias: Åland | Akrotiri y Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Islas Feroe | Jèrri | Svalbard
1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relacions historico-culturals con Europa. 3 Parcialment reconoixiu. 4 No reconoixito