Abrir menú principal
Iste articlo trata sobre Exeya d'os Caballers. Ta atros emplegos d'o toponimo Exeya se veiga Exeya.

Exeya d'os Caballers (Ejea de los Caballeros en castellán y oficialment) ye un municipio y una villa aragonesa situata en a provincia de Zaragoza, capital d'a comarca d'as Cinco Villas y d'o partito chudicial d'o suyo nombre, que incluye municipios d'a Chacetania. Ye, chunto con Sadaba, Sos d'o Rei Catolico, Taust y Uncastiello una d'as cinco villas que dan o suyo nombre a la comarca.

Exeya d'os Caballers
Municipio d'Aragón
Escudo d'armas
Ilesia de Sant Salvador
Ilesia de Sant Salvador.
Entidat
 • País
 • Provincia
 • Comarca
Municipio
Flag of Aragon.svg Aragón
Flag of Zaragoza province (with coat of arms).svg Zaragoza
Cinco Villas
Superficie 609,92 km²
Población
 • Total

16,935 hab. (2007)
Altaria 346 m.
Distancia
 • 72 km

enta Zaragoza
Alcalde Teresa Ladrero
Codigo postal 50600
Patrons Virchen d'a Oliva y Sant Chuan Baptista
Ríos Arba
Coordenatas 42° 7’12’’N 1° 7’48’’U
Exeya d'os Caballers en Aragón
Exeya d'os Caballers
Exeya d'os Caballers
Situación de Exeya d'os Caballers en Aragón

A suya población ye de 16.935 habitants (2007) en una superficie de 609,92 km², con una densidat de población de 28,44 hab/km².

Estió a seu d'as Cortz d'Exeya de 1266.

Contenius

ToponimiaEditar

Ye bien documentato o toponimo Segia en tiempos d'os romans, que o mesmo Claudio Ptolomeu en lo Sieglo II nombra en a suya obra Geographikè Úphégesis, en lo capítol 6, 66 de lo suyo libro II como una de las 16 ciudatz de los vascons.[1]

Marcelino Cortés Valenciano considera que se remonta a la radiz indoeuropea *sek visible en hidronimos d'Europa Occidental y no a la radiz indoeuropea y celta seg ("victoria") u a lo vasco etxea ("casa"). D'os muitos hidronimos franceses derivables d'a radiz sek, n'bi ha por o menos tres derivables d'a forma *segia uno d'ells o río Sée en Normandía, atro o río Saye en Charente Maritimo.

En tiempos de de l'Al Andalus s'escribiba xeya u xiya, con a conoixita traza d'arabizar los toponimos autoctonos que encomienzan con s con una x (Exativa, Exatiel, ecetra). D'esta traza o pareixito con a parola vasca etxea ("casa") podría estar casual y a tesi de Ramón Menéndez Pidal de relacionar este toponimo con o vasco carent de fundamento.

En a baixa Edat Meya se rechistran estas variants, mas que mas graficas: Exea, Exeia, Exeya, Esseia, Exseia, Eiseia, Eçeia, Seia. En un texto de 1124 coexisten as formas Xeia y Exeia. L'aparición d'a e inicial ye común con atros toponimos que encomienzan por X en tot Aragón, y tamién ye documentata en l'aragonés que se feba servir en o Reino de Valencia (Exabierre, Exaulín, Exerica, Exaraco, Exeresa, Exulv). Esta e, igual como a i de l'aragonés belsetán y chistabín en ixata/ixada ye pa fer de refirme vocalico pa favoreixer a pronunciación d'a sibilant fricativa prepalatal xorda en posición inicial.[2]

L'apelativo de los Caballeros s'emplega en l'oficial dende 1543 d'alcuerdo con Antonio Ubieto Arteta, sindembargo actualment se'n conoixen referencias més antigas, como una de 1402 (Datum in villa Exea de los Cavalleros),[3] atros de 1457 de l'archivo provincial de Uesca y de l'archivo municipal d'Exeya relativos a chodigos d'a familia Argelet,[4] y tamién de 1472.[5]

Bi ha muitos microtoponimos en aragonés, tanto documentals (Sant Per, Sant Andreu, Canals (1110), Fraxinet, Gorreia), como actuals (Bonet, Las Canales, Cantagrallas, los Cantales, Escallo, Esparteta, Facemont, Los Fajinetes, Val de Don Guillén, El Lagunazo de Moncayuelo, Liscar, Malauta/Malanta, Monblán, Ospitaled, Paúles, La Pedrera, El Salobral de Gurrea etc...), destacando arcaísmos aragoneses como Golpillar (puesto a on abundan as rabosas) y Marcuera.

CheografíaEditar

Exeya ye en o forcallo d'os ríos Arba de Luesia y Arba de Biel ta formar o río Arba, y en o centro d'una fonata que estos ríos y os suyos afluents escarvoron en materials d'o terciario d'a Depresión d'Ebro dende o Plioceno.

Se troba situata a 346 metros d'altaria sobre o libel d'a mar, a una distancia de 76 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.

En a muga con as Bardenas Reyals bi ha monts como Nasa Alta, Nasa Baja y Castillo de la Estaca.

Vertices cheodesicosEditar

En o termin municipal d'Exeya se troban os vertices cheodesicos Santía, Torres, Exeya, Pillué, Punta de la Negra, Marcuera, Poco Culo, Pui de Pinos y Aznares.

Luengas y parlasEditar

A luenga actual d'Exeya d'os Caballers ye o castellán d'Aragón, con substrato aragonés. O lexico d'intrés etnografico d'Exeya d'os Caballers se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l'ALEANR, con a sigla Z 300.[6] A más, Octavio Sierra publicó su Vocabulario general de las Cinco Villas de Aragón.

DemografíaEditar

Evolución demografica
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
5.271 5.861 7.829 8.666 9.652 9.604 11.242 14.777 15.842 15.337 16.048 16.785

AdministraciónEditar

MolimentosEditar

EsporteEditar

Presonalidatz naixitas d'Exeya d'os CaballersEditar

Localidatz achirmanatasEditar

ReferenciasEditar

BibliografíaEditar

Vinclos externosEditar