Sierra Ferrera

Iste articlo tracta sobre a sierra Ferrera. Ta altros usos d'o toponimo «Ferrera» se veiga Ferrera (desambigación).
Sierra Ferrera
146.Sierra Ferrera.JPG
A sierra Ferrera en verano, dende l'Atiart
(Toledo d'a Nata)
Cheografía
Cordelera Sierras interiors pirenencas
Sector {{{sector}}}
{{{tpran}}} {{{ran}}}
Maxima altaria 2.295 m, Picón d'o Libro
Cimas importants
Largaria ±17 km
Amplaria
Superficie
Vértiz cheodesico 21265
Subsistemas {{{subsistemas}}}
Administración
Estau Flag of Spain.svg Espanya
País Flag of Aragon.svg Aragón
Comarca Sobrarbe y Ribagorza
Cheolochía
Edat
Materials Calsinera mesozoica sobre salagons cenozoicos.
Tipo {{{tipo}}}
Mapa
Perineu Aragonés (orografía).png
Montanya.svg
Montanya.svg
Montanya.svg

A sierra Ferrera[1] ye una sierra pirenenca interior[2] que s'extendilla en dirección este→nort-ueste dende a val d'o río Esera dica la val d'o río Cinca, d'entre as comarcas de Ribagorza y Sobrarbe, en a provincia de Uesca.

En o suyo estremo sudoriental bi ha un vértiz cheodesico con una altaria de 1.828 metros y en a cima d'a penya Montanyesa un atro.

CheografíaEditar

A loma d'a sierra describe una forma d'«S» suaveta d'entre os suyos cabos, y delimita por un costau a «valle d'a Espunya» u val de o río Irués en a man norte, por os 2/3 más occidentals en a suya lonchitut, y a depresión natural d'a Fueva en sud. En o tercio más ta levant, a sierra Ferrera tiene menor altitut, y delimita en a man norte a valleta de l'aigüeta de Víu, y o collau d'A Foradada en sud. A val de l'aigueta de Víu («aigüeta» ye barranco) s'achunta con a de a Espunya por o dito collau d'a Cullivert.

Por alto d'a Fueva ye a masa más envistable, pus i destaca con a suya altaria contra las alturas muito menors que i ha dende ixa part enta sud, y se torna alavetz a primer formación d'alta montanya en o Pireneu por ixa parte. En latitut, s'alinia más u menos con o macizo de Turbón a l'altro costau d'o río Esera, en formando as primeras grans formacions d'o Pireneu, que a sobén se dicen sierras interiors pirenencas.

Anque a man norte d'a sierra no tiene garra población, en a baixant sud, muit solana, i ha un buen numero de nuclios de población menudetz, que reciben o nombre colectivo de «Baixo Penyas»[3] y que engloba dende a capital municipal que ye a Espunya, con más de 200 habitants, dica despoblaus como a Mula.[3] En o Baixo Penyas se troba tamién o Reyal Monesterio de Sant Veturián, «Bien d'Intrés Cultural» de gran historia y un d'os millor conoixius monumentos de o Sobrarbe.

 
Sierra Ferrera y Penya Montanyesa vista dende Merlli

CheolochíaEditar

A sierra Ferrera ye una parte efectiva d'o macizo d'a Cotiella, formada por a frontera rompida d'una klippe de o gran napa tectonica de Cotiella que se va desplazar y se va romper dende o gruixo d'o macizo, en o proceso dito d'orochenia alpina.

A val que describe o río Irués, conoixida como «valle d'a Espunya», sufrió procesos de glaciarismo en o Pleistoceno que condicionón a forma actual que tiene, y sobre tot, a prefundidat que condiciona una situación d'ubago quasi remanent que la fa inhabitable y inculturable en un buen troz d'a suya lonchitut.

A klipe d'a sierra Ferrera ye feta de roca calsinera, materials sedimentarios marinos d'o Churasico y, principalment, o Cretacio,[4] que se van desplazar por alto de materials areniscos y sobre tot de salagons d'epocas posteriors, tot producindo un proceso d'inversión d'estratos en o que as rocas más antigas se troban en a part superior.[4] Ista disposición se fa patent en a naturaleza d'o suelo que se puede trobar en as baixants habitadas d'a sierra, en as que i ha paretz quasi verticals («cillos») de materials duros (penya calsinera) en a part superior, mientres que en as capas inferiors, a partir de a meya altaria en a suya prominencia, o desnivel s'envicia más y i gosan dica amaneixer fiteros de material de terrero, tan caracteristicos d'a erosión sobre formacions de salagons.

Os cillos d'a sierra Ferrera, tan imponents por a suya prominencia alto d'a Fueva, se puede envistar-los dende buena cosa de o sud d'a comarca de Sobrarbe. Os más destacables son en l'extrimo occidental d'a sierra, en a Penya Montanyesa, a on que arriban dica a tener qualques cientos de metros de vertical sobre o río Cinca.

Por adintro de l'estrato calsinoso i ha un buen rabanyo de galerías y truchos de karst, muit erosionaus por as escorrenteras d'augua por adintro d'a penya.[4] Producto d'ixa erosión, existen en os calcils meridionals d'a sierra bella espluga u cueva que s'ha habitau dende a prehistoria.[5]

O nombre d'a sierra Ferrera dimana de as grans quantidatz de mineral de fierro que se troba en a penya, que dende antigos s'ha expleitau.[6]

ProtecciónEditar

S'incluye en a Zona d'especial protección pa las aus (ZEPA) de Cotiella-Sierra Ferrera (ES0000280)[7] que cubre un aria de 253,3 km².

Se veiga tamiénEditar

ReferenciasEditar

  1. (es) Toponimos oficials de Sobrarbe en www.lenguasdearagon.org
  2. (es) Julio Muñoz Jiménez, Concepción Sanz Herráiz: Guía Física de España. 5 Las Montañas. Alianza Editorial, 1995, pp 286-288.
  3. 3,0 3,1 (es) BLAS GABARDA, Fernando y ROMANOS HERNANDO, Fernando, El Aragonés de Baixo Peñas; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2005. ISBN 84-8094-054-9
  4. 4,0 4,1 4,2 (es) CUCHÍ OTERINO, José Antonio; De la naturaleza (cap. I en Comarca de Sobrarbe (Num. 23 en a Colección Territorio)). Gobierno de Aragón; Zaragoza, 2007. ISBN 84-7753-630-9. O capítol puede leyer-se en linia aquí.
  5. (es) PALLARUELO CAMPO, Severino et al. Comarca de Sobrarbe (Num. 23 en a «Colección Territorio»). Gobierno de Aragón; Zaragoza, 2007. ISBN 84-7753-630-9
  6. (es) PALLARUELO CAMPO, Severino, José, un hombre de los Pirineos. Ed. PRAMES. Zaragoza, 1996. ISBN 84-8321-077-0
  7. (es) Zona ZEPA de Cotiella - Sierra Ferrera. www.naturaspain.com

Vinclos externosEditar


Macizos, sierras y sarraus d'o Prepireneu meridional
Sierras interiors pirenencas Abodi | Aísa | Alano | Alta | Añelarra | Arbís | Arrigorieta | Arro | Artxube | Aspe | Berganui | Boumort | Calva | Campanué | Carquera | Carreu | Cis | Collarada | Cotiella | Cuberes | Chía | Chordal | Esdolomada | Espata | Espierba | Ferrera | Gurb | Larra | Límez | Longa | Montcau | Montllobar | Muro de Roda | Osa | Partaqua | Peracalç | Planas | Prada | Rocamola | Sant Corneli | Sant Cosme | Santa Engracia | Sant Martín d'a Solana | Sant Salvador | Sant Gervás | Sant Joan | Sant Visorio | Sardanera | Secús | Sestrals | Set Comelles | Telera | Tendennera | Tercui | Trallata | Tres Serols | Turbón | Ustarroz | Vernera | Zariquieta| Zucas |
Sierras d'o Flysch cretacio-eoceno (transición) Algaralleta |Asín | Atuzcarraz | Baraguás | Beldú | Corona | Dos Ríos | Erata | Estiva | Forcala | Gabás | Icún | Idocorri | Illón | Izco | Leire | Luesia | Madalena | Maito | Monchoya | Novés | Orba | Sierra de Sant Miguel
Sierras d'a depresión meya intrapirenenca Aineto | Arras | Belarra | Bonés | Buyán | Canciás | Capitiellos | Colladas | Gabardón | Guaso | Nabla | Penya Musera | Uruel | Picardiello | Portiello | Santa Isabel | Sant Pedro | Peranera | Sant Chuan d'a Penya | Sarda | Selva | Xabierre |
Sierras exteriors pirenencas Aguila | Arangol | Almunia | Aubenç | Balcetz | Blancafort | Buil-Camporretuno | Caballera | Carbonera | Carrodilla | Comiols | Conca | Convent | Coscollar | Crapamonte | Cucut | Elsón | Entremont | Gratal | Guara | Gabardialla | Gomiols | Lobarre | Llaguarres | Llarga | Mill | Mitjana | Montsec (Montgai | Chiribeta) | Montclús | Mont-roig | Móra | Os | Partara | Perpella | Rei | Savinós | Salinas | Salinas | Santa Barbara | Santa Quiteria | Santo Domingo | Sant Mamet | Sant Miquel | Sant Quílez | Sant Salvador | Sarrastanyo | Sevil | Torón | Trillo | Ubiergo | Volteria
Atras sierras prepirenencas Albera | Amanç | Bastets | Bestracà | Brunquera | Busa | Cabrera | Cabrerola | Cadí | Canalda | Catllaràs | Cavallera | Clotarons | Coma Armada | Coma Negra | Corb | | Cucu | Curull | Encies | Finestres | Lleixeres | Malforat | Medas | Sant Miquel | Mola de Lorn | Moreu | Oden | Pineda | Port de Comte | Portellars | Puig Creus | Puig de Cubell | Puig Estela | Puig del Moro | Puig d'Ou | Puigsacalm | Puli | Queralt | Querol | Rocacorba | Rocallarga | Sacartel | Sant Llorenç de Muga | Santa Llucia | Santa Magdalena | Santa Magdalena de Cambrils | Sant Marc | Negre | Oliana | Pedraforca | Rasos de Peguera | Tossals | Turp | Valldan| Viellas