Monesterio de Leire

O monesterio de Leire, monesterio de Leyre, monesterio de Sant Salvador de Leire u monesterio de Sant Salvador de Leyre ye un monesterio situato en a sierra de Leire u sierra de Leyre (tamién clamata sierra d'Errando) en l'actual termin municipal de Yesa, en Navarra.

Anvista de l'actual entrada principal d'o monesterio de Leire.

Ye situato en un plano d'ixa sierra, con anvistas a lo entibo de Yesa, sobre o río Aragón, dencima d'o antigo Camín de Sant Chaime Aragonés.

Citato en o sieglo IX, as partis más antigas de l'edificio actualment existent son d'os sieglos X a XII, d'estilo romanico.

O monesterio lo han cedito actualment a los flaires d'a Orden de Sant Benedet, que estioron amás a más os suyos fundadors, antis d'a plegata a lo monesterio d'os flaires de Cistels, que tenioron o monesterio bells sieglos.

HistoriaEditar

Os suyos orichensEditar

 
L'abside principal y dos absidiolos en o monesterio de Leire.

A sierra de Leire ye a mán d'un territorio muit romanizato mientres a ocupación d'istas tierras por o Imperio Román. Asinas, a o piet d'a sierra de Leire, en Liédena, chunto a la Foz de Lumbier en o río Irati, bi ha una important villa romana, bi ha restos arqueolochicos en a Canal de Berdún, Sangüesa y d'atros lugars, a menos de 5 km de distancia d'a seu d'o monesterio de Leire. Dende os sieglos III u IV, ista rechión fue tamién profundament cristianizata.

Ye una zona de rocas calsinosas, con muitas cuevas y una espesa vechetación d'arbustos de tipo mediterranio,[1] carrascas arbustibas sobretot, que dende os primers intes d'o Cristianismo fueron ocupatas por armitans, con a qual cosa a suya agrupación en un monesterio fue natural en os intes posteriors a una invasión como la d'os musulmans en o sieglo VIII.

A primera cita historica d'o monesterio ye de l'anyo 848, con enchaquia d'a vesita a lo reino de Pamplona de Sant Eulochio de Cordoba.[2] Sindembargo, se considera falsa a cita de 842, seguntes la qual o monesterio recibió, en donación d'o rei de Navarra Enneco Ariesta, os lugars de Yesa y Benasa.[1] Luis Javier Fortún diz que a primera cita d'o lugar ye en una carta de Sant Eulochio de Cordoba a lo bispe de Pamplona Guilesindo, o 15 de noviembre de 851.[1]

Sindembargo, ye de suposar que o monesterio yera anterior, como o propio monesterio de Sant Per de Ciresa, ta alcanzar l'esplendor de que charra Sant Eulochio de Cordoba d'iste zaguer, con más d'un centenar de monches y una nutrita biblioteca, difícil d'acumular en no más de trenta anyadas, y como d'atros monesterios d'ista redolada pirenenca, como o de Ciellas. José María Lacarra, en a suya Historia de Navarra, charra d'a influencia sobre a redolada d'os carolinchios, posiblement a traviés d'a calzata romana que trescruzaba la Val d'Echo, dende Biarn por o Puerto Palo ta l'actual Zaragoza. Sindembargo, Fortún apunta que no se puet estender sin más a presunción d'a influencia carolinchia a d'atros monesterios navarro-aragoneses. E ixo por a redota sufrita en 816 y en 824 por os francos en os Pireneus y a presa d'os suyos chefes, Eblo y Aznar.[3] Amás a más, os nombres que cita Sant Eulochio de Cordoba en os suyos escritos son d'orichen visigodo u bien autoctonos navarros, y unicament Chuan ye un nombre que se troba a lo norte y a lo sur d'os Perinés.[4]

Asinas, as influencias carolinchias en o monesterio de Leire no son probatas, sino meras deduccions, testimonios indirectos u difícils de contrimuestrar, como as teorías que charran de l'orichen d'estilo carolinchio d'un premitivo monesterio anterior a lo sieglo X.[4]

A desamortización y l'albandónEditar

En 1836, con a desamortización de Mendizábal, s'albandonó o monesterio, dica 1954, quan tornoron os monches benedictins d'o monesterio de Santo Domingo de Silos.[2]

A suya influencia cultural y politicaEditar

En a Edat MeyaEditar

O monasterio de Leire estió un foco de difusión d'o navarro-aragonés sustituindo o vasco. Este proceso de romancización talment continaba a latinización que s'heba produeito en a epoca d'os romans. Os lugars arredol d'o monesterio de Leire esdevinioron una d'as arias principals d'o romance navarro. En o monesterio de Leire s'escribiba en latín y en tiempos més tardanos en navarro.

En a Edat ContemporaniaEditar

Huei o monesterio de Leire ye o que identifican como simbolo suyo os navarros cristians de tendencias conservadoras y espanyolistas, en oposición a lo monesterio d'Aralar, que se considera más ligato a los navarros bascoparlants independentistas.

Leyenda de Sant BirilaEditar

Seguntes charra a leyenda, Sant Birila yera un abat d'o monesterio que fue a una fuent amanata, hue clamata Fuent de Sant Birila, ta portar augua a lo monesterio. Una vegata en ixe lugar, s'encantó mientres escuitaba o canto d'un rosinyol, pensando en o misterio cristián d'a eternidat. Dimpués se dió cuenta que yera tarde, y corrió ta o monesterio, antis d'a nueit.

Sindembargo, cuando plegó d'o monesterio, descubrió que no conoixeba a dengún d'os monches, porque heban pasato tres sieglos dende a suya vesita a la fuent. Asinas pudo comprender o misterio d'a eternidat cristiana.

Bibliografía consultataEditar

ReferenciasEditar

  1. 1,0 1,1 1,2 (Fortún, 1994:73)
  2. 2,0 2,1 Monesterio de Leire en Romanico Aragonés.com.
  3. (Fortún, 1994:74)
  4. 4,0 4,1 (Fortún, 1994:75)

Vinclos externosEditar