Abrir menú principal

Verbos acabaus en -iar (freqüentativos)

Verbos irregulars
en aragonés

Por diftongación d'a radiz

Acabaus en -iar (no freqüentativos)
Acabaus en -iar (freqüentativos)
Acabaus en -nyer u -nyir
Acabaus en -uir
Acabaus en -ducir

Con epentesi antihiatica
Acabaus en -yer
Acabaus en -yir

Participios fuertes
Pasaus perfectos fuertes

Os verbos freqüentativos acabaus en -iar presentan una terminación que deriva d'o latín -IDIARE. A forma -eyar ye a evolución lochica de -IDIARE por a fonetica aragonesa y d'atras luengas romances, como rayo de RADIO, pero no ye a més freqüent.

En o "Liber Regum", un d'os textos luengos en romance navarro-aragonés se troba exclusivament -iar, (guerriar, marturiar, Campiador).

As formas en -iar y en -eyar podeban coexistir en un mesmo texto escrito en aragonés medieval, a on tamién se troba escrita a terminación en -ear, por eixemplo en o "Libro de los Emperadors" (senyoreiaban, marturiar, imperiar, beuuriar, senyoriar, senyorear, batear). Tamién en as Cronicas de los Chueces de Teruel trobamos diferents variants (peleyar, pelearon).

Talment por perder-se a epentesi antihiatica tamién s'haiga produeito un retacule d'as formar en -eyar d'os verbos freqüentativos a favor d'as formas en -iar.

Actualment a forma en -eyar se troba sobre tot en aragonés centro-oriental, por eixemplo en belsetan, con quasi continuidat cheografica con as formas catalanas en -eyá(r) d'o catalán ribagorzán. Chabier Tomás Arias documenta a terminación en formas presonas de -eyar por bell informant d'o Viello Sobrarbe en o verbo pateyar y en a frase no me pateyes, que ya no s'usan en a parla viva[1].

A forma en -iar ye a més estendillada en aragonés, y tamién se troba en castellán d'Aragón, que ha heredau a tendencia antihiatica de l'aragonés.

O verbo emplegar, que presenta a variant empleyar en a Plana de Uesca, puet no fer part d'este grupo y tien una etimolochía proposada a partir de IMPLICARE pasando a l'aragonés a traviés d'o francés employer.

En panticuto bi ha una serie de verbos d'este modelo que corresponden a verbos presents en luengas galo-romanicas como o francés: fermiar (en francés fermer) y portiar (en francés porter)[2].

ParticipioEditar

O particio -au anyadiu a una radiz que acaba en -i creya un triptongo (tontiau,[3] nevusquiau[4]). Manimenos orichinalment en belsetán no s'orichina triptongo con o tipico participio en -ato (tonteyato[5]).

Sustantivos derivausEditar

Os substantivos verbals que derivan d'os verbos freqüentativos acaban en -eyo. Manimenos s'ha de fer notar que a -y- intervocalica en este y atros casos aragonés ye suave y no se pronuncia d'egual traza que en as luengas circunvecinas castellán y catalán. Adaptacions dende o castellán de parolas que derivan de verbos castellans en -ear se pueden adaptar correctament en aragonés con -eyo: seseyo, ceceyo, ecetra.

No s'ha d'aplicar esta terminación -eyo a las parolas que historicament haigan teniu u que encara tiengan o sufixo -eu, sufixo propio de neolochismos actuals tipo museu, chineceu, europeu. En aragonés historicament se troba la terminación tonica -eu por tot Aragón, dica en zonas güegants con Castiella en casos pareixius como chubileu, hebreu, heteu, Bertolomeu, Nicolau. Encara se diz correu, fideu, Mateu y Pireneus. S'ha desveniu que por influencia d'o castellán esta terminación en -eu tiende a fer-se -eo y o caso de "seu" (que tien atro orichen etimolochico), en ye explicativo: actualment en castellán d'Aragón se diz seo.

ReferenciasEditar

BibliografíaEditar