Chudería de Zaragoza

L'alchama chodiga de Zaragoza estió una d'as comunidatz hebreas mas importants d'Al-Andalus, a comunidat chudía mas important d'o Reino d'Aragón y, dimpués d'os rebolicios de 1391, d'a Corona d'Aragón.

Actual carrera Flandro, un d'os Siet Callizos d'a chudería de Zaragoza

SituaciónEditar

Inicialment l'alchama se trobaba dentro d'as murallas romanas d'a ciudat, pero en l'anyo 1273 Chaime I permitió que los chodigos s'instalasen tamién en a zona contigua difueras d'a muralla, amán d'o Coso, en o que se clamaría la chudería nueva u d'os callizos. A zaguers d'o sieglo XIII a chudería viella ocupaba la cantonada sudoriental de l'antigo recinto romano, extendendo-se per lo norte dica las proximidatz d'a carrera Mayor y la Madalena, y plegando per lo ueste dica la carrera Sant Chil, estando rodiada en a parti interior a la muralla per un muro de ladriello. Se comunicaba con a resta d'a ciudat per meyo de seis puertas que se zarraban per a nueit y mientres a Semana Santa. L'acceso prencipal se realizaba a traviés d'a clamada Puerta Ferriza, que se trobaba en o Coso, a l'altura de l'actual carrera Santo Dominguito.

DescripciónEditar

 
Mapa de l'alchama chudía de Zaragoza. 1:Sinoga Mayor, 2:Sinoga Menor, 3:Sinoga de Bicurholim, 4:Sinoga d'os Siet Callizos, 5:Banyos, 6:Alcaicería, 7:Puerta Ferriza.

L'alchama contaba con a lo menos cinco sinogas antimás de hespitals y centros de beneficencia, centros d'ensenyanza, banyos publicos y rituals, fornos, carnecerías, tabiernas y, difuera d'a ciudat, en un tozal de Miralbueno, un fosal. L'edificio mas important de l'alchama yera la Sinoga Mayor, que tot y con estar gran acabó no estando prou pa totz los fidels, con os quals s'habilitoron atras sinogas: a sinoga menor, a sinoga de Bicurholim, a sinoga de Talmud Torá y a sinoga de Bienbenist. [1]

HistoriaEditar

Dominio musulmánEditar

A tolerancia inicial d'os invasors musulmans enta las atras relichions d'o libro permitió la florada d'as comunidatz chudías en a peninsula. Zaragoza, capital d'a suya propia taifa, atrayió y alochó una d'as comunidatz chudías mas importants d'Al-Andalus. Dentre los sieglos X y XI destacoron figuras como Yoná Ibn Yanáh, medico y escritor; Yekutiel ben Isaac, poeta que plegó a aconseguir la dignidat de gran visir; lo suyo disciplo lo poeta y filosofo Solomo Ibn Gabirol; lo tamién poeta y filosofo Ibn Paquda; lo medico y botanico Ibn Buqlaris; y lo poeta Yehuda Halevi.

Dominio cristianEditar

 
Detalle d'un Menorah en a Casa de los Morlans, a on que se trobaba a Sinoga Mayor.

A suya población chudía creixió en o sieglo XII como conseqüencia d'a plegada de refuchiaus que fuyiban d'o fundamentalismo almuade. O reinau de Chaime I veyió l'acceso de chodigos zaragozans a beluns d'os puestos mas altos d'o reino, como Jahudá d'a Cavallería que estió baile de Zaragoza. Unos atros linaches chodigos importants de Zaragoza estioron los Alazar y los Alconstantín.

L'alchama tamién creixió como resultau la plegada de chodigos franceses dimpués de succesivas expulsions d'os chodigos d'ixe reino. Asinas se calcula que en l'anyo 1369 a población yera de bells 1500 vecins.

O sieglo XV marcó la baixada d'a comunidat a causa d'a creixent persecución y discriminación, rematando con a expulsión de 1492 que acabó con l'alchama chudía de Zaragoza, con muitos d'os suyos miembros exiliaus y atros convertius, pero no per ixo acceptaus plenament en a sociedat cristiana.

Os chodigos de Zaragoza s'exilioron enta dos destins. Un d'ells estió lo norte d'Africa a an plegoron familias como los "Nathan" y los "Benisti". L'atro estió la ciudat de Salonica que yera alavez baixo dominio turco. [2]

MedecinaEditar

Os chodigos zaragozans destacoron per a suya medecina. Asinas, numerosos reis d'Aragón contaban con o servicio de medicos chodigos zaragozans como per eixemplo Jucef Almerech que asistiba a Chaime I, Jucef Ibn Cemero y Mosé Alatzar que asistiban a Chuan I, Junez y Salomón Trigo que asistiban a Alifonso IV. En 1469 Abiatar Ibn Crescas operaba con exito de cataractas a Chuan II qui en agradeiximiento ordenaría la construzión d'o Reyal Monesterio de Santa Engracia. [3]

ReferenciasEditar

  1. (es) Blasco Martínez, Asunción (2005). «Los judíos de Zaragoza en los siglos XIII-XIV». Aragón Sefarad (Diputación Provincial de Zaragoza), p.213
  2. (es) A.C. Sefarad Aragón (2008), "La desaparecida judería de Zaragoza"
  3. (es) Canellas López,Ángel (1974). "La judería zaragozana". Cuadernos de Zaragoza, n°2, p.17


 
Chuderías d'Aragón
 
Alagón · Albarrazín · Almunia de Donya Godina · Almonecir de la Sierra · Alcanyiz · Almonecir de la Sierra · Ayerbe · Balbastro · Belchit · Biel · Borcha · Calatayú · Carinyena · Casp · Chaca · Daroca · Epila · Exeya d'os Caballers · Fariza · Fraga · Illueca · Íxar · Luesia · Luna · Magallón · Mallén · Monclús · Chudería de Mont Albán · Monzón · Fraga · Frago · Ruesca · Sadaba · Sarinyena · Sos d'o Rei Catolico · Tamarit de Litera · Tarazona · Taust · Teruel · Uesca · Uncastiello · Zaragoza