Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.

O guipuzcuán u basco central (en idioma basco, gipuzkera u erdialdeko euskara) ye un euskalki u dialecto d'o basco charrato en gran parte de Guipuzcua (as excepcions son totas as localidaz d'a val de l'Alto Deba, Soraluze y Eibar a l'ueste de Guipuzcua, on se charra o dialecto bizcaíno; y o nord-este de Guipuzcua: Oiartzun, Lezo, Irún y Fontarrabia, on se charra o dialecto alto navarro).

Guipuzcuán
Gipuzkera

O dialecto guipuzcuán
Localización cheografica
Estau {{{estau}}}
País {{{país}}}
Rechión {{{rechión}}}
Lugars principals
Estatus
Atras denominacions {{{atras denominacions}}}
Charradors
Oficial en País Basco y Navarra
(Euskara batua)
Reconoixiu en {{{reconoixiu}}}
Regulau por Euskaltzaindia
Vitalidat Alta
Escritors principals
Rasgos dialectals
{{{familia1}}}
ISO 639-1 {{{iso1}}}
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-3 {{{iso3}}}
SIL {{{sil}}}

Cal mencionar que o dialecto guipuzcuán y as parlas de transición suyas con o dialecto alto-navarro tamién se charran en a val de Burunda y Sacana, a l'ueste de Navarra, zonas en a que o basco ye intermeyo entre os dos dialectos.

Extesion d'o dialecto guipuzcuán

editar
 

   Erdialdeko euskara

En iste mapa feito por Koldo Zuazo s'ha seguito a clasificacion d'o sieglo XXI.

O dialecto guipuzcuán no se charra en tota Guipuzcua (encara que si en a mes gran part), en l'ueste, seguindo a ribera d'o río Deva, dende a localidat de Leinz-Gatzaga dica Elgoibar, os habitants euskalduns d'ixas localidaz charran o dialecto bizcaíno; manimenos, a lo nord-este de Guipuzcua, os euskalduns de Oiartzun, Lezo, Fontarrabia y Irún charran o dialecto alto-navarro (linguisticament y historica han tenito gran relacion con o norte de Navarra).

Con tot y con ixo esta muga d'a comarca de Bidasoaldea entre o dialecto alto navarro y o dialecto guipuzcuán ye desapareixendo u diluindo-se china-chana, a favor d'o guipuzcuán (sobre tot en Irún). Encara as localidaz de Fontarrabia y sobre tot Oiartzun siguen mantenindo o dialecto alto navarro con rasmia.

Bels observadors notan a coincidencia d'a extensión cheografica d'o dialecto guipuzcuán con o territorio d'os antigos vardulos.

Subdialectos

editar

O dialecto guipuzcuán actual poseye principalment cuatro subdialectos. S'ha de tener en cuenta que en bellas zonas a diferenciacion u división d'as mugas d'estos subdialectos son diluitas, y o basco charrato en ciertas localidaz podria clasificar-se dentro de dos subdialectos (seguntes o parlant u parlant d'o basco d'ixa localidat). Os cuatro subdialectos son os siguients:

Particularidaz

editar
 
Mapa en o que s'indican os tres dialectos charratos en Guipuzcua:

   Localidaz on se charra o Dialecto bizcaíno u occidental (con tot y con ixo, en atros mapas o euskara d' Elgoibar, Mendaro, Deba y Mutriku se clasifica en o dialecto guipuzcuán, porque ye una parla de transición entre os dos dialectos).

   Localidaz on se charra o dialecto guipuzcuán u central.

   Localidaz on se charra o dialecto alto navarro.

Caracteristicas foneticas y morfolochicas:[1]

  • Alternancia de vocals:[2]
    • a/e: atros euskalkis u dialectos adhiben a vocal «a» a lo verbo auxiliar izan ("ser" u "haber"); manimenos en o dialecto guipuzcuán se li anyade a vocal «e». Pa fer una comparanza: gara > gera, zara > zera, zarete > zerate.[3]
    • e/i. Por eixemplo: ageri > agiri, edeki > idigi/idegi/idoki.[3]
  • Hiato marcato, entrecalando una consonant, en os subdialectos guipuzcuans d'o norte: buruba, ogidda/ogidxa/ogija/ogixa. En os subdialectos guipuzcuans d'o sud, burue y ogie.
  • Union de vocals: zaharra > zarra, lehen> len
  • Palatalizacion. En o "euskara batua" as palatalizacions son opcionals, manimenos en o dialecto guipuzcuán son regulars: aditu > a(d)ittu, egina > e(g)iña, ilargi > illargi.
  • j, en o dialecto guipuzcuán dita consonant se pronuncia como en castellano (gizajo, se pronuncia como se leye, como por eixemplo en a palabra castellana de jugar); manimenos, en "euskara batua" y os atros dialectos a j se pronuncia como en catalán, inglés u francés), por ejemplo: la palabra jadanik, se pronuncia en francés janvier ("chinero").
  • No se pronuncia la h, ye muda.
  • No se fa distinción entre o nominativo plural (la -ak d'o "euskara batua") y o ergativo plural (en "euskara batua" -ek), por ixo en o dialecto guipuzcuán as dos terminacions se pronuncian d'a mateixa traza: -ak, a diferenciación se fa por l'acento u entonación final d'a palabra.
  • Totas as frases imperativas se gosan remarcar: etorri den gizona nire aita da.

Importancia

editar

O dialecto guipuzcuán u Gipuzkera ye un d'os principals dialectos historicos d'o basco y dende o sieglo XVIII ha estau un dialecto con tradición literaria. Tien gran afinidat con o dialecto alto-navarro y con o dialecto labortán, encara que tamién poseye cierta influencia d'o dialecto bizcaíno.

Actualment, a l'igual que o resto d'os dialectos bascos, y en cheneral tot o basco charrato por os guipuzcuans se ye fusionando con o euskara batua, por a gran presencia d'o batua en os medios de comunicación, administración y literatura. Con tot y con ixo o dialecto guipuzcuán poseye una gran fortaleza, y de fuera d'os nuevos parlants d'o basco u euskaldunberris ye o dialecto que charran por un regular u toz os días os euskalduns d'a suya zona. Os neoparlants de Guipuzcua, que han aprendito en "euskara batua" tamién suelen recibir a influencia d'o dialecto guipuzcuán por a suya fortaleza en a sociedat que tienen arredol d'éls. O "euskera batua" ye o basco present en textos formals, cultos, literarios, administrativos u como parla stándard d'os medios de comunicación, encara que tamién bi ha radios y televisions locals y comarcals on se charra o dialecto guizpucuán y os suyos subdialectos.

Vinclos externos

editar

Referencias

editar
  1. «Euskalkien egungo sailkapena», Hiru.com webgunean.
  2. En a web mencionata enantes y en atras se fa esta mencion: a/e (burua > burue). Con tot y con ixo, ye una error clara, que ixa ye una d'as caracteristicas de part d'o dialecto guipuzcuán, no de tot o dialecto guipuzcuán.
  3. 3,0 3,1 Txillardegi y otros (1987): Euskal dialektologiaren hastapenak, Udako Euskal Unibertsitatea. ISBN 84-86644-00-3.


Dialectos d'o basco
Alto Navarro | Baixo Navarro | Bizcaíno | Guipuzcuán | Labortán | Roncalés | Soletán | Stándard