Abrir menú principal

Superestrato latín en vasco

O superestrato latín en vasco se nota en o lexico y en bells elementos gramaticals. Son producto d'a influencia d'a luenga latina en tiempos d'o Imperio Román y d'a cristianización. Os latinismos se notan particularment en o lexico institucional y d'a relichión cristiana.

En tiempos d'o Imperio Román y en especial en o Baixo Imperio o vasco estió rodeyato de tot d'arias romanizatas on a sola luenga que se parlaba latín y en l'Alta Edat Meya o vasco yera rodeyato por arias on ya se parlaban luengas romances: l'occitán gascón a lo norte d'os Pireneus, o castellán a l'ueste y o navarro-aragonés a lo sud y este.

O superestrato latín d'o vasco presenta analochías con o superestrato latín present en idioma albanés, luenga que tamién prene d'o latín a terminolochía cristiana y part d'a terminolochía d'a vida comunitaria y actividat intelectual.

Lexico d'orichen latín en vascoEditar

Muitas parolas d'orichen latín presents en o vasco s'han de remontar a tiempos d'os romans, car no presentan a fonetica propia d'as luengas romances d'arredol. Os latinismos en vasco pueden perteneixer a lo lexico d'a organización churidica u administrativa, d'a relichión cristiana u representar latinismos anomalos.

A lo lexico institucional u churidico pertanyen lege (<LEGEM, "lei", en albanés ligje), errege (< REGEM, ("rei"), populu (< POPULUM, "pueblo"), damu (< DAMNUM, "danyo"), meneratu , (con o significato de "sozmeter-se" provién de VENERARI, VENERARE, menperatu (< IMPERARE, "sozmeter"), bedekatu (< IMPEDICARE, "impedir").

A lo lexico cristián kristau (<CHRISTIANUM, "cristián"), eliza (< ECCLESIA, "ilesia"), ponde, ponte (con o significato de "pila baptismera", provién de FONTEM, "fuent" remembrando a lo toponimo "Pandicosa", derivato d'as fuents termals), avendu ("aviento") y gurutz ("cruz"), este zaguero d'intrucción tardana, por estar tardana a cristianización d'os vasco-aquitans. Os chigants d'a mitolochía vasca ditos jentilak son una remeranza d'os muitos vascos encara no cristianizatos en l'Alta Edat Meya.

Os latinismos anomalos pueden estar parolas no presents en as luengas neolatinas d'Hispania u Galia, pueden estar latinismos que no conservan as luengas neolatinas u latinismos que se veyen en as luengas romances orientals. D'esta traza tenemos parolas como axuri (< HAEDIOLUS "cordero", con derivatos presents en dialectos retorromanicos y italians d'os Alpes), atxeter, ("medico", derivato d'o latín ARCHIATER y este d'o griego ARCHIATROS y no conservato en luengas neolatinas), barkhatu (<PARCERE, perdonar y pareixito a lo rumán a iarta, tamién "perdonar" y suposatament derivato de LIBERTARE), endegatu (<INTELLIGERE, "entender", "comprender", como o rumán a inţelege). Os latinismos en vasco se gosan presentar sin diminutivo latín contrastando con as luengas neolatinas d'arredol que en bells casos fan derivar bellas parolas patrimonials dende a forma latina con diminutivo, (por exemplo l'aragonés ovella provién d'o latín tardano OVICULA, diminutivo de ovis). D'esta traza a parola goru ("roca"), deriva dreitament de COLUS contrastando con conocchia en italián, derivata d'a forma con diminutivo COLCUCULA, CONUCULA).

Tamién bi ha casos de duplicidat d'un termin vasco orichinal y un termin latín que tenió muito uso antes más. Caro Baroja comenta que en vasco actual ye freqüent dicir a los viellos camins secundarios con a parola latina estrata, (d'o latín vía strata; estrada existiba en aragonés meyeval y encara lo fan servir en portugués pa dicir autostrada, "autopista"), contrastando con os camins principals que conducen a las localidatz que son cabeza de partito chudicial que se denominan con a parola vasca vide seguito d'a población (Salvatierra bide = camín de Salvatierra).

Fonetica d'os elementos latins presents en vascoEditar

A fonetica d'os latinismos en vasco presenta un caracter conservador y arcaico y se pareix més a la forma orichinal latina que no pas as formas romances d'os idiomas d'a redolata.

Se conserva o caracter velar d'as C y G latinas debant I y E, en los ampres més antigos, (en o curso d'a evolución dende o latín a los idiomas romances estas consonants se palatalizoron y esdevinioron atros fonemas).

  • bake < PACEM
  • gertu < CERTUM
  • neke, ("fatiga", "molestia") < NECEM
  • lege < LEGEM
  • errege < REGEM
  • magina < VAGINA
  • Manimenos bi ha parolas que amuestran palatalización, como gurutz ("cruz"), que penetroron més tarde (cristianización forzata tardana) en una etapa en a que o latín ya heba evolucionato ta luengas romances en incipient diferenciación

Se conservan resultatos diferents d'o par Ē larga, Ǐ curta, (que se confundioron en part d'o imperio en E).

  • phike < PICEM
  • biscu < VISCUM
  • meta, ("montón de piedras") < META

Se conservan resultatos diferents d'o par Ǒ larga, Ŭ cuta, (que se confundioron en part d'o imperio en O).

  • burkila, furkila, ("rueca") < FURCILLA
  • gura ("deseyo") < GULA
  • istupa < "STUPPA"
  • lukuru ("usura") < LUCRUM
  • soka < SOCA
  • oren ("hora") < HORA

Desapareixe a nasal intervocalica, que remembra a evolucions analogas en gascón y galaico-portugués

  • doatu, ("dar") < DONARE, DONATUM
  • balea < BALENA
  • ohore < HONOREM
  • imia, (una unidat de mesura) < HEMINA
  • garaun < GRANUM
  • kua < CUNA
  • domeka < DOMINICA
  • lukaika < LUCANICA

A -L- intervoc찼lica latina esdevién a -r-:

  • gura < GULA
  • maru < PALUM

A -LL-, que se pronunciaba cheminata en latín, esdevién -L-, como en galaico-portugues.

  • maskelu, ("chaudrón") < VASCELLUM
  • makhila, ("bastón") < BACILLUM

A consonant inicial P esdevién a B:

  • barkhatum < PARCERE
  • bake < PACEM

A consonant inicial C- puet esdevenir G- como en aragonés:

  • gertu < CERTUM
  • gastelu < CASTELLUM ("castiello")

A consonant inicial V- esdevién a M-:

  • mimen < VIMEN ("bimbre")
  • maskelu < VASCELLUM

A F- inicial, que no existe en o sistema fonolochico vasco s'adapta de diferents trazas: o desaparer o esdevenir P, B o M:

  • FICUM > iko, biku, piko ("figo")
  • FORMA > orma, borma
  • FURCILLA > urkila, murkila, burkila
  • FRICARE > berekatu, perekatu
  • FAGUS > pago, bago, ("fayo" encara que n'este caso podría estar un celtismo, significando o toponimo Bayona, "o fayo gran").

Coincidindo con l'aragonés central bi ha latinismos con sonorización dezaga de liquida:

  • MONTE-M > mendi ("mont").
  • ADVENTU-M > avendu ("aviento").

BibliografiaEditar