Diferencia entre revisiones de «Chistén»

No hay cambio en el tamaño ,  hace 9 años
m
clean up, replaced: e → y (27)
(clean up, replaced: distanzia → distancia, chentilizio → chentilicio, latitú → latitut, lonchitú → lonchitut)
m (clean up, replaced: e → y (27))
'''Chistén''' (''Gistaín'' en [[Idioma castellán|castellán]], '''''Gisten''''' en [[Grafía SLA]]) ye un [[municipio]] situau en a [[provincia de Uesca]] en a [[bal de Chistau]]. Es suyos abitants se dizen ''chistabins''.
 
La [[Población humana|población]] suya ye de 161 abitants, ey la [[superficie]] d'el municipio 76,14&nbsp;[[km²]], con una [[Densidat de población|densidat]] demografica de 2,11&nbsp;ab/Km<sup>2</sup>. D'es 76,14&nbsp;[[km²]] d'el termin municipal, garra denguno ye per baixo d'a cota d'es 1.000 metros d'[[Altaria|altitut]], més d'el 50% son per alto d'es 2.000 metros, ey belas puntas (en el [[Pico d'a Pez]], la [[Punta Bachimala|Bachimala]] u la [[Punta Culfreda|Culfreda]]) pasan t'alto d'es 3.000. Ixo fa que el municipio de Chistén siya un d'es més altos de tot el [[Perineu]] [[españa|espanyol]].
 
== El lugar ==
[[Imachen:046.Gisten Casa Domingo.JPG|thumb|left|180px|La puerta de ''Casa de Rins'' de '''Chistén''' (año [[1600]]), d'un momentet que le ba tocar el sol.]]
El lugar de Chistén se troba per alto de [[San Chuan de Plan|San Chuan]], a 1.378 metros d'altitut a la falda recuesta d'el [[Peña d'el Cuezo|Cuezo]], poquet més d'un kilometro seguindo la carretera d'a bal de Chistau t'alto en pasare San Chuan, que fa buenas curbas ey tien tamién dos esbarres que son la pista que puya ta [[Biadós]] ey tamién ye d'un canto per on se baixa ta'l ''Puent Pecador'' que ye dintro d'el municipio de San Chuan. Esta carretera, de San Chuan ta Chistén, la son arreglando estes años ([[2007]]) ta fer que tienga dos carrils per cuentas de la uno solo que teneba. La billa mira ta la [[bal de Chistau]], anque la més gran parte d'el termino municipal ye abocau ta la bal de Biadós.
 
El nuclio de Chistén, que ye la unico que fa parte d'el municipio, ye una billa chicota (u mesmo se'n podese dire un lugar gran) n'alto d'una faixa recuesta de la [[Peña d'el Cuezo]] (1926 m), ey ixo el fa d'estar la unico lugar de Chistau que no toca el [[río Zinqueta|Zinqueta]], pos en ye bels zentenars de metros de leixos. De tot el patrimonio que este lugar tienei, s'abrí de fer menzión d'as casas nobles, belunas d'elas de tan antiguas que se ban fere d'es [[sieglo XVI|siglos XVI]] ey [[sieglo XVII|XVII]]. D'ixes tiempos nos i trobén ''Casa de Rins'', que i tiene la calendada en a portalada que diz que ye feta d'el [[1600]], ey que encara conserba el porte suyo tradizional ey las formas tepicas de qu'abría estau una d'as casas més puyentas d'a localidat pos n'el dezir d'es bezins de Chistén se recuerda que nantes teneban ribalidat con els de ''Casa Tardán'', qui yeban tamién bien prenzipals. Atras casas como ''Casa Palazín'' nos enseñan qué bien que n'han feto suc d'es tiempos quan que les n'ha calíu, ey alabez, s'han adaptau ta fer negozio de cosas como ye el torismo que ye el que ''hoy'' fa que la billa tienga economía buena.
 
El torismo ey sobre tot, que s'han fetas prou segundas residenzias en a billa, l'han chuflato bida nueba pos anque el municipio tienei buenas [[estiba]]s ey teneba buena cantidat de [[bestiar]], con es años en eba marchau mutisma chent ey ya no yera Chistén la billa que eba siu n'atros tiempos.
 
== Las torres ==
[[Imachen:056.Gisten torre02.JPG|thumb|left|180px|La ''torre de Tardán'' (S. [[Sieglo XVI|XVI]]), a par d'a ilesia, ye la més antigua ey tamién més chicota.]]
Chistén ye una billa que ba tenere la suya importanzia historica perque yera el zaguere puesto d'á'n que se saliba ta pasare es puertos ta [[Francia]], ey tamién quan se tornaba d'allá t'aquí. Podría estar que se i és de pasare el puerto de Plan per el [[barranco d'a Sallena]], u tamién que se remontás ta'l puerto d'a Madera u d'a Pez per la bal de Taberners (de Biadós t'alto), ey tamién, en rematando, per Añes Cruzes. Ye per la suya ubicazión que en Chistén i ban tenere espezial negozio d'el contrabando con as bals franzesas a trabiés d'ixes puertos (ye important que nos aigan quedau puestos con nombres d'ixa epoca, como el ''paso d'es caballos'' en La Sallena) ey asinas se fesen grans fortunas ta beluns d'el lugar. Asinas se ban alzare, sobre tot n'es [[sieglo XVI|siglos XVI]] ey [[sieglo XVII|XVII]], las torres que son es monumentos prenzipals d'a billa, que n'eban siu més, pero que atualment nos en trobén només que dos.
[[Imachen:045.Gisten torre.JPG|thumb|right|180px|La monumental ''torre de Rins'', feta per es del Tardán, fendo güembra a casa de Rins, ye protagonista d'una falorieta popular d'a localidat.]]
De la construzión d'una d'estas torres, la més alta, en dizen es bezins de Chistén que ba estare bien curiosa, pos i eba ya en el lugar una torre, la dita '''torre de Tardán''', per baixo d'a ilesia, (propiedat de ''Casa de Tardán'') que yera-i l'argüello d'es amos suyos pos yera el costumbre d'ixes tiempos de fer-se alzare torres t'amostrar qué diners se teneban en a casa, més que no ta defender-se guaire (anque, obiament, tamién yeran utils si nunca se prezisasen ta ixe menister). Alabez, perque es amos de ''Casa de Rins'' se feban d'ire con despecho con es de ''Casa Tardán'', ey siempre les feban renuga perque teneban una torre á'l canto d'a ilesia, diz que un diya que yera uno de Rins redindo-se-ne le'n ba dire a l'amo de Tardán: "''¡Cosa no bales, que bales menos qu'un gran d'[[ordio]]!''" ey alabez le ba dire l'amo de Tardán "''Pos ya te cal que mires bien... perque este gran d'ordio te foterá un pino debant d'a casa que ni el sol no tornarás a biyere''". Poquez tiempos dimpués, teneban es de Rins una torre que yera dos bezes d'alta la de Tardán, ey puesta debant de casa d'éstes ta quitar-les el sol. La dos torres encara las podén biyere á'l puesto, ey l'antiguisma portalada de casa Rins debaixo la güembra d'a '''torre de Rins''' siempre en as oras zentrals d'el diya.
 
A demés, es casaches de la billa de Chistén tienen un puesto terzero que repunta per alto, que ye la ilesia de San Bizent el Martir, feta d'es siglos XVI ey XVII. Atros monumentos son la [[ermita de San Fabián (Chistén)|ermita de San Fabián]], 1 u 2 Km leixos a par d'el barranco d'el Pazín, feta d'el [[sieglo XVIII|siglo XVIII]], ey tamién es conchuntos de [[borda]]s que i eba per alto en Biadós ey en Taberners, belunas que encara conserban es tellaus de [[palla]] que gosaban tenere d'antes. l'Espital de Chistén ey el santuario d'a ''Vírgen Blanca'', á'n que s'achuntan el [[Río Zinqueta d'a Pez|Zinqueta d'a Pez]] ey el [[Río Zinqueta d'Añes Cruzes|d'Añes Cruzes]].
 
== Administración ==
*[[20 de chinero]], romería ta la [[ermita de San Fabián (Chistén)|ermita de San Fabián]].
*La [[Candelera]].
*Un cabo de semana de [[febrero]], "Las Aguedas" (festibidat de [[Santa Águeda]], fiesta d'as mullers) ey es famosos [[Carnabal de Chistau|Carnabals de Chistau]].
*[[Fallas de San Chuan|La falleta de San Chuan]].
*[[20 d'agosto]], '''Fiesta Mayor''' fendo honor ta [[San Chuaquín]], patrón d'el lugar.
204 799

ediciones