Diferencia entre revisiones de «Torla»

80 bytes añadidos ,  hace 2 años
sin resumen de edición
{{alto sobrarbés}}
 
'''Torla''' ye una localidat d'o [[municipio]] de [[Torla-Ordesa]], municipio que dica noviembre de [[2014]] yera homonimo a ista localidat que ostenta a capitalidat d'o mesmo.
 
== Cheografía ==
 
Torla ye una villa en l'alto d'a cuenca de l'[[río Ara|Ara]], a man d'a boca d'a [[Valle d'Ordesa]]. Se troba en a [[val]]le glacial|valle glacial]] d'o [[río Ara]], dimpués d'a [[forcallo|confluencia]] d'as valles de [[Val de Buixaruelo|Buixaruelo]] (a más alta compleguera de l'Ara) y [[Val d'Ordesa|d'Ordesa]] (a valle de [[río Arazas|l'Arazas]]). Se crei que a luenga orichinal d'a chelera heba plegato t'[[Asín de Broto]], con quasi 30 km de longaria.
 
== Historia ==
En l'estiu d'o [[1319]], Torla sofrió una gran enrestida d'os vezins gascons dimpués d'a qual s'amillororon as suyas edificacions defensoras. Diz que d'ixa epoca ye la dita ''Cripta de Sant Chorche'', huei chirata entre las ruinas d'o castiello. De ''razzias'', saqueyos y enfrontinamientos en i habió mientres tot o [[sieglo XV|siaglo quincén]], encara que no heba d'estar dica o més grau de totz ells, en o [[1512]], quan os torleses habioron de demandar aduya ta debantar a mas gran parte d'o castiello y las esfensas que encara huei se pueden veyer-be por as suyas carreras. En ixe ataque, mientres os franceses se'n retiraban enta a suya tiarra, os torleses paroron a suya trampiella, con a que ganoron a fama de valor y posiblement tamién o titol de villa, y los enrestioron en o camín de ''L'escalar'' (debaixo de [[val de Buixaruelo|Buixaruelo]], en a ''Collata de l'Acorriador'') a on que matoron dos d'os capitans, y en capturoron dos d'as banderas que estioron en exhibición en a ilesia d'o lugar por a-saber-los tiempos. Os cuerpos d'os dos capitans estioren recullidos y enterrecaus en a ilesia de [[Sant Salvador]] a on que encara huei se troban.
 
As fortificazions se devantoron a lo largo d'o [[sieglo XVI|siaglo XVI]], segurament entre os anyos [[1525]] y [[1550]]. Anque Torla estió amurallata de tot, huei només se'n ha conservau parte d'o suyo [[castiello]] (actualment, o museu arqueolochico), a torre de ''Casa Mesonero'' a on que debió d'estar a dita ''Puerta de Francia'' y las trazas d'as torres y puertas en ''Casa Ballarín'' y ''Casa Ruba''. Conservó dica [[1925]] l'atra torre de grans dimensions en o ''barrio de Santa LucíaLucia'' que ya no existe.
 
O [[sieglo XVII|siaglo deciseteno]] sindembargo estió d'una gran esplendor ta la villa, una epoca en a la frachil pero duradera paz con [[Val de Barecha|Barecha]], en unión con a fita de ''pelaires'' y lo comercio, rematoron por enriquir a os grans nombres d'a villa, y devantando las más beroyas d'as casas suyas que dica hue mos n'han plegato: ''Casa Viu'', ''Casa Ruba'', ''Casa Oliván'', ''Casa Café'', ''Casa Sastre'', ''Casa Pintato'', ''Casa Colosca'', ''Casa Tapia''. Son d'ixe siaglo de prosperidat as enamplacions d'a ilesia de Sant Salvador, conoixida dica o siaglo quincén como de Sant Pietro, que estió concluita ta [[1679]] y en a que se i metioron retablos, ornatos, un [[organo (instrumento)|organo]] y sillería, totas ixas cosas que estioron, no obstante, perditas mientres o desastre d'a [[Guerra Civil Espanyola|Guerra Civil]].
[[Imachen:Torla, Huesca, España, 2015-01-07, DD 01.JPG|thumb|right|225px|[[Bergotés]] ye lo nombre d'a parla propia d'a [[Val de Broto|''Vall'i Broto'']]. En a imachen, anvista de [[Broto]] dende o camín de '''Torla'''.]]
 
=== Luengas y [[Parla (lingüistica)|Parlaparla]]s ===
{{articlo principal|Aragonés bergotés}}
En Torla se documentó de buena traza la existencia de la [[Idioma aragonés|luenga aragonesa]] dica la [[decenio de 1930|decada d'os 30]] d'o siaglo XX. Sindembargo diz que con a [[Guerra Civil Espanyola|Guerra Civil]] se'n pierde l'emplego, quedando-be només repuis en o vocabulario común. [[Jean-Joseph Saroïhandy|Saroïhandy]] en citaba fabladors en tota la [[Valle de Broto|''Vall'i Broto'']] en encetar-se lo siaglo XX, no obstante, 30 anyadas dimpués, en o [[1935]] amaneix en a villa de Torla como a luenga d'uso de només dos personas grans d'o lugar. Dimpués d'a guerra no s'ha tornau a documentar a [[bergotés|parla bergotesa]] en as capezanas de municipio, y nomás en quedan bells charradors en os lugarons d'alto.
 
*[[12 d'octubre]], '''Fiasta Mayor''' fendo honor t'a [[Santa María d'o Pilar|Virchen d'o Pilar]]. Ta ista festividat os mozos d'o lugar se meten vestuaches tradicionals y executan tres [[dance]]s populars tipicos d'a localidat: o [[Dance de Palotiato|'''Palotiau''']] que representa la luita ta controlar es praus d'a montanya, en o qual cada mozo preba de crebar o palo d'o suyo oponent; a jota, singular de Torla que no se pareix guaire a la [[jota aragonesa]], que representa las reunions de pastors en a montanya; y lo '''Repatán''', que no ye si que una preba de fuerza y resistencia ta danzaires y espectadors, porque quan o ''Mayoral'' (o més experimentato d'os pastors) aleria os altros danzaires ta que escorreixcan o bestiar, iste no ye altra cosa que lo poblico, o qual encorren per as carreras d'o lugar dica que fan una pausa en ''Casa Carnota''. Dimpués d'ixa pausa, o ''Mayoral'' mete a prebar a fuerza d'o ''Repatán'' que no ye altro que lo más chóven d'os pastors (danzaires) y lo fa pretar a correr mas rapido encara, con tot o "remate" d'espectadors. O ''Repatán'' gosa a estar o más esperau d'os dances de Torla.
 
*[[13 d'aviento]], '''fiasta d'hibierno''' fendo honor ta [[Santa LucíaLucia]].
 
=== O Carnaval ===
66 130

ediciones