Diferencia entre revisiones de «Torla»

14 041 bytes añadidos ,  hace 4 años
sin resumen de edición
(Fardachon tresladó a pachina Torla ta Torla-Ordesa: actual nombre d'o municipio)
 
{{Localidat Aragón
#ENDRECERA [[Torla-Ordesa]]
|nombre = Torla
|escudo =
|escudo_grandaria =
|imachen =
|municipio = Torla-Ordesa
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|altaria = 1.032
|distanzia = 100
|ta = Uesca
|chentilizio = torles/a
|distancia2= 44
|ta2 = L'Aínsa
|distancia3 = 26
|ta3 = Biescas
|población = 316
|calendata = 2005
|latitut = 42.628
|lonchitut = -0.111
|cp = 22376
|chentilicio = torles/a
|diocesi = Chaca
|arciprestato = [[Arciprestato de Biescas|Biescas]]
|web = [http://www.torla.es www.torla.es]
|ríos = [[Río Ara]]
}}
{{alto sobrarbés}}
 
Torla ye una localidat d'o municipio de [[Torla-Ordesa]], municipio que dica noviembre de [[2014]] yera homonimo a ista localidat que ostenta a capitalidat d'o mesmo.
 
== Cheografía ==
 
Torla ye una villa en l'alto d'a cuenca de l'[[río Ara|Ara]], a man d'a boca d'a [[Valle d'Ordesa]]. Se troba en a [[val]]le glacial d'o [[río Ara]], dimpués d'a confluencia d'as valles de [[Val de Buixaruelo|Buixaruelo]] (a más alta compleguera de l'Ara) y [[Val d'Ordesa|d'Ordesa]] (a valle de [[río Arazas|l'Arazas]]). Se crei que a luenga orichinal d'a chelera heba plegato t'[[Asín de Broto]], con quasi 30 km de longaria.
 
== Historia ==
 
[[Imachen:003.Torla - Sagrato Corazón en a portalada.JPG|thumb|left|150px|O [[Sagrau Corazón]] en a portalada d'a Ilesia de '''Torla'''.]]
O suyo nombre s'atribui a una derivación d'a parola ''Torre'', fendo referencia a la [[torre]] defensora que bi heba en o lugar ta esfender-lo debant d'as incursions de partis de [[Gascunya]] a traviés d'o [[perinés|Pireneu]]. Ixa torre estió debantada en tiempos d'o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] [[Chuan II d'Aragón|Chuan II]] d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], d'o [[sieglo XV|siaglo quincén]]. A fortificación se piensa que fincaba en a lenera a on huei se troba a ilesia, por alto d'o tonel que atraviesa la carretera que enfila ta Ordesa. Os espiertos consideran que os orichens d'os primers poblamientos a Torla s'han de mirar antes d'a [[Edat Meya]], podendo-se trobar mesmo en epoca [[Imperio román|tardorromana]].
 
A historia de Torla, como nuclio más important d'a [[valle de Broto]], ha estau de siempre marcata por a suya condición de localidat buegant. Amaneix citau como a camín de [[paixería]]s en o [[sieglo XIII|siaglo trecén]], como a buega explicita (referenciau a tal en o [[1443]]) u mientres os numbrosos conflictos que concaroron as poblacions d'a valle de Broto contra d'a vecina [[valle de Baregés|valle de Barecha]], perteneixent d'o [[condato de Bigorra]].
[[Imachen:Torlad.JPG|thumb|right|200px|A ilesia de '''Torla''' ye debantada en l'alto d'as brozas d'o viello castiello d'a localidat.]]
En l'estiu d'o [[1319]], Torla sofrió una gran enrestida d'os vezins gascons dimpués d'a qual s'amillororon as suyas edificacions defensoras. Diz que d'ixa epoca ye la dita ''Cripta de Sant Chorche'', huei chirata entre las ruinas d'o castiello. De ''razzias'', saqueyos y enfrontinamientos en i habió mientres tot o [[sieglo XV|siaglo quincén]], encara que no heba d'estar dica o més grau de totz ells, en o [[1512]], quan os torleses habioron de demandar aduya ta debantar a mas gran parte d'o castiello y las esfensas que encara huei se pueden veyer-be por as suyas carreras. En ixe ataque, mientres os franceses se'n retiraban enta a suya tiarra, os torleses paroron a suya trampiella, con a que ganoron a fama de valor y posiblement tamién o titol de villa, y los enrestioron en o camín de ''L'escalar'' (debaixo de [[val de Buixaruelo|Buixaruelo]], en a ''Collata de l'Acorriador'') a on que matoron dos d'os capitans, y en capturoron dos d'as banderas que estioron en exhibición en a ilesia d'o lugar por a-saber-los tiempos. Os cuerpos d'os dos capitans estioren recullidos y enterrecaus en a ilesia de [[Sant Salvador]] a on que encara huei se troban.
 
As fortificazions se devantoron a lo largo d'o [[sieglo XVI|siaglo XVI]], segurament entre os anyos [[1525]] y [[1550]]. Anque Torla estió amurallata de tot, huei només se'n ha conservau parte d'o suyo [[castiello]] (actualment, o museu arqueolochico), a torre de ''Casa Mesonero'' a on que debió d'estar a dita ''Puerta de Francia'' y las trazas d'as torres y puertas en ''Casa Ballarín'' y ''Casa Ruba''. Conservó dica [[1925]] l'atra torre de grans dimensions en o ''barrio de Santa Lucía'' que ya no existe.
 
O [[sieglo XVII|siaglo deciseteno]] sindembargo estió d'una gran esplendor ta la villa, una epoca en a la frachil pero duradera paz con [[Val de Barecha|Barecha]], en unión con a fita de ''pelaires'' y lo comercio, rematoron por enriquir a os grans nombres d'a villa, y devantando las más beroyas d'as casas suyas que dica hue mos n'han plegato: ''Casa Viu'', ''Casa Ruba'', ''Casa Oliván'', ''Casa Café'', ''Casa Sastre'', ''Casa Pintato'', ''Casa Colosca'', ''Casa Tapia''. Son d'ixe siaglo de prosperidat as enamplacions d'a ilesia de Sant Salvador, conoixida dica o siaglo quincén como de Sant Pietro, que estió concluita ta [[1679]] y en a que se i metioron retablos, ornatos, un [[organo (instrumento)|organo]] y sillería, totas ixas cosas que estioron, no obstante, perditas mientres o desastre d'a [[Guerra Civil Espanyola|Guerra Civil]].
[[Imachen:007.Torla - Chaminera II.JPG|thumb|right|180px|Una chaminera troncoconica rehabilitata. Torla ye un eixemplo de lugar [[alto Aragón|montanyés]] a on que la fusión de tot l'antigo y las nuevas cosas se fa més patent.]]
Tamién bi habió en a villa de Torla un monasterio propio, dito de [[Sant Basilio]], que por a suya falta de riqueza, desapareixió absorbito y compradas as suyas pertenencias por ''Casa Lardiés'', a quala se diz dende alavez y por a suya adquisición ''casa Fraile''. D'ixe monasterio nomás s'ha conservau una viella imachen d'a virchen con o ninón.
 
No obstante, o decisieteno sieglo dixó paso ta tiempos prou mas dificils: con o [[sieglo XVIII|XVIII]] emprenzipió la [[Guerra de Succesión]] a on que Torla prenió parte por o bando d'os [[Casa d'Habsburgo|Austrias]] y chunto con [[Broto]] s'aganoron a fama os suyos habitants d'esfensors furos d'os suyos [[fuero]]s y privilechios mesmo dicha sitiar a borbonica ciudat de [[Chaca]]. Pero en [[octubre]] de [[1706]] un exercito baixo d'o mando d'o [[Victor Amadeo II de Saboya|marqués de Saluzzo]] plegó a chusmeter o [[Concello de Broto|concello d'a valle]] y bombardeyó o castiello de Torla que cremó remanindo con a suya actual fisionomía. mientres a [[Guerra de Convención]] ([[1792]]-[[1795]]) y a [[Guerra d'o Francés|Guerra d'a Independencia]] o castiello consta que no se podió emplegar, anque de luent s'emplegó ta acubillar companyías de l'exercito regular u guerrilleros, os quals no podioren fer cosa ta privar a dentrata d'os franceses en a villa y d'o suyo saqueyo lo [[20 de setiembre]] de [[1809]]. O zaguer reto que habioron de superar os torleses estió la nuastra Guerra Civil, que no nomás remató con parte d'a escasa población d'o municipio, sino que tamién en cremó buena parte d'a esplendor antiga d'a villa. A beroyura que tien hue s'ha aconseguiu con a posterior restauración.
 
Una gambadeta por as suyas carreras permite d'adintrar-se en o medievo. Cal destacar a ilesia de [[Sant Salvador]] y os suyos retablos recuperatos de lugars abandonatos d'a redolada, o castiello-museu arqueolochico con especial mención a las pinturas medievals d'a ''Cripta de Sant Chorche'', a Plaza Mayor d'a villa d'o [[sieglo XIII|treceno siaglo]], as casonas d'os siaglos XIII-XVIII y os suyos escudos infanzons, [[espantabruixas]], inscripcions, finestras cheminadas, tot ye deleite ta os vesitants y os amants d'o buen arte. O municipio de Torla se compone tamién d'altros tres lugars: [[Fraixén]], [[Viú de Linars]] y [[Linars de Broto]].
[[Imachen:Torla, Huesca, España, 2015-01-07, DD 01.JPG|thumb|right|225px|[[Bergotés]] ye lo nombre d'a parla propia d'a [[Val de Broto|''Vall'i Broto'']]. En a imachen, anvista de [[Broto]] dende o camín de '''Torla'''.]]
 
=== [[Parla (lingüistica)|Parla]] ===
En Torla se documentó de buena traza la existencia de la [[Idioma aragonés|luenga aragonesa]] dica la [[decenio de 1930|decada d'os 30]] d'o siaglo XX. Sindembargo diz que con a [[Guerra Civil Espanyola|Guerra Civil]] se'n pierde l'emplego, quedando-be només repuis en o vocabulario común. [[Jean-Joseph Saroïhandy|Saroïhandy]] en citaba fabladors en tota la [[Valle de Broto|''Vall'i Broto'']] en encetar-se lo siaglo XX, no obstante, 30 anyadas dimpués, en o [[1935]] amaneix en a villa de Torla como a luenga d'uso de només dos personas grans d'o lugar. Dimpués d'a guerra no s'ha tornau a documentar a [[bergotés|parla bergotesa]] en as capezanas de municipio, y nomás en quedan bells charradors en os lugarons d'alto.
 
 
== Fiastas ==
 
*[[17 de chinero]], Romería fendo honor ta [[Sant Antón Abat|Sant Antón]].
 
*En [[febrero]], o cabo de semana d'antis d'o [[miércols de cenisa|miercoles de cenisa]], o popular [[carnaval de Torla|carnaval d'a villa]].
 
*[[8 de mayo]], chunto con os habitants de [[Fraixén]], romería enta la [[Ermita de Sant Miguel (Torla)|ermita de Sant Miguel]].
 
*O segundo domingo de [[chunio]], '''fiasta menor''' fendo honor ta [[Santa Helena]], patrona d'a villa. Chunto con os habitants de [[Broto]] se fa una romería ta la [[ermita de Santa Helena (Torla)|ermita de Santa Helena]].
 
*[[12 d'octubre]], '''Fiasta Mayor''' fendo honor t'a [[Santa María d'o Pilar|Virchen d'o Pilar]]. Ta ista festividat os mozos d'o lugar se meten vestuaches tradicionals y executan tres [[dance]]s populars tipicos d'a localidat: o [[Dance de Palotiato|'''Palotiau''']] que representa la luita ta controlar es praus d'a montanya, en o qual cada mozo preba de crebar o palo d'o suyo oponent; a jota, singular de Torla que no se pareix guaire a la [[jota aragonesa]], que representa las reunions de pastors en a montanya; y lo '''Repatán''', que no ye si que una preba de fuerza y resistencia ta danzaires y espectadors, porque quan o ''Mayoral'' (o més experimentato d'os pastors) aleria os altros danzaires ta que escorreixcan o bestiar, iste no ye altra cosa que lo poblico, o qual encorren per as carreras d'o lugar dica que fan una pausa en ''Casa Carnota''. Dimpués d'ixa pausa, o ''Mayoral'' mete a prebar a fuerza d'o ''Repatán'' que no ye altro que lo más chóven d'os pastors (danzaires) y lo fa pretar a correr mas rapido encara, con tot o "remate" d'espectadors. O ''Repatán'' gosa a estar o más esperau d'os dances de Torla.
 
*[[13 d'aviento]], '''fiasta d'hibierno''' fendo honor ta [[Santa Lucía]].
 
=== O Carnaval ===
:''Se veiga l'articlo prencipal: '''[[Carnaval de Torla]]'''.''
 
Os carnavals de Torla estioron prohibius mientres tot o [[Franquismo]]. Cal decir que dica os [[decenio de 1990|anyos 90]] no s'heba feito mas dende a [[Guerra Civil Espanyola|Guerra Civil]].
 
O Carnaval de Torla ranca con a baixada d'o [[Carnaval (Torla)|''Carnaval'']], un diaple furo y burxador, que baixa d'a montanya encorrito por o [[Tenedor (Torla)|''Tenidor'']], o cazataire que l'ha capturau por alto y lo baixa ta la villa ta amostrar-lo y fer-se d'alabar por os vecinos. O tenidor lo fa pasar casa por casa an que brincan y cantan y fan borina, y se fan fartos de [[vin]], tortetas y [[crespillo]]s que son tan tipicos d'a fiasta torlesa. A fin d'a fiasta la marca o chudicio contra d'o ''Carnaval'', que rematan considerando-lo o culpable de mas que totz os perchudicios escaicius en a villa mientres tota l'anyada, d'un brazo crebato enta os matrimonios de poco negocio que s'haigan fetos. O chudicio se fa de tot en [[luenga aragonesa]], y en transcorrer, o Carnaval s'esfiende dicindo una man de comentarios graciosos que fan redir-se-ne a totz os presents. En rematar, o Carnaval se condena a muerte.
 
=== Romerías ===
 
Torla ye uno d'os puestos con más tradición de fer [[romería]]s de tot o [[Pireneu]]. Quasi totas as suyas romerías rematan repartindo [[Torta (repostería)|torta]] bendecida, a qual d'acuerdo con a tradición proporciona la qualidat que s'atorga a lo santo d'a fiesta. As romerías son una d'as tradicions de Torla mas conservadas porque, d'as quatro romerías anyals que se bi feban d'antis más, encara se'n fa tres, y encara prou que ye plausible de vesitar as quatro ermitas en piet y perfectament conservadas.
 
O [[8 de mayo]] se fa una puyada enta [[Sant Miguel de Torla|Sant Miguel]], o lugar que quedó deshabitau en [[1740]], y d'o qual nomás nos ha quedato la ilesia suya, de [[1620]]. En [[chinero]], se fa la mesma cosa ta [[Ermita de Sant Antón (Torla)|Sant Antón]] y se le pide por o bestiar. En o mes de [[mayo]] se puya enta a [[ermita de Santa Helena (Torla)|ermita de Santa Helena]], patrona de Torla, a qual no ye que una [[pardina]] que heba cubillau os remates y encara [[maquis]] dimpués d'a Guerra Civil. A zaguera d'as ermitas de Torla ye [[Ermita de Santa Ana (Torla)|Santa Ana]], que fue alzata por a familia Viu ta protecher una d'as suyas fincas de más valor en o [[1606]], anque la romería que bi plegaba se deixó de fer quan o turismo deixó a las chents d'o lugar sin tiampo ta fer-la, en o mes de [[chunio]].
 
== Se veiga tamién ==
*[[Lista de municipios de Uesca]]
*[[Carnaval de Torla]]
*[[Valle de Broto]]
*[[Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols]]
 
== Vinclos externos ==
 
*{{an}} [http://www.aragonesasi.com/aragones/huesca/torla/poblacion.php Estatisticas de Torla en o portal ''AragonEsAsí.com'']
 
*{{es}} [http://www.torla.es/ Pachina de l'Achuntamiento de Torla]
 
*{{es}} [http://www.lospirineos.info/altoara/torla.htm Información de servicios en Torla; ''LosPirineos.info'']
 
*{{es}} [http://www.staragon.com/torla/ Información cheneral de Torla]
 
*{{es}} [http://www.caiaragon.com/es/municipios/index.asp?tipo=0&idloc=66 O municipio de Torla en o portal ''CaiAragón.com'']
 
{{Lugars de Torla}}
{{Municipios Sobrarbe}}
 
[[Categoría:Articlos destacatos]]
[[Categoría:Localidatz de Uesca]]
[[Categoría:Lugars de Uesca]]
[[Categoría:Municipios de Sobrarbe]]
[[Categoría:Lugars de Sobrarbe]]
2001

ediciones