Diferencia entre revisiones de «Osetas»

34 bytes añadidos ,  hace 9 años
sin resumen de edición
m (r2.6.4) (Robot Adhibito: Modificato: fa:مردم آسی)
|relazionatos =
}}
Os '''osetas''' son un grupo etnico d'o [[CaucasoCaucas]] central de luenga [[luengas iranias|irania]] derivata d'a luenga d'os antigos [[alans]]. En [[1989]] yeran 334.737 en [[Osetia d'o Norte]] (republica autonoma de Rusia on yeran o 53 % d'a población) y 164.009 en Cheorchia (principalment en [[Osetia d'o Sud]], on con 65.195 individuos yeran o 66,2 %).
 
== Luenga ==
As luengas iranias d'a branca [[escitascita]] y [[sarmata]] antigament ocupaban extensas arias d'[[Europa oriental]] dica que fuoron desplazatas por as luengas turquesas y eslavas. Bi ha toponimos como o río [[río Don|Don]] que encara son trasparents pa os osetas, (''Don'' significa "[[augua]]" pa os osetas, a l'igual que o río "[[Duero]]" provién d'una radiz que significa "[[augua]]" en luengas [[luengas celtas|celtas]]). A luenga d'os [[alans]] duró belbell tiempo en as estepas y costeras d'o norte d'o CaucasoCaucas por a existencia d'[[Alania]], un reino alán formato por os alans que fuyoron d'os [[hunnos]] enta o sud ey se sedentarizoron chunto con pueblos caucasicos. En o CaucasoCaucas a luenga alana-oseta quedó dividita en dos dialectos: o ''iron'' y o ''digor''.
 
O primer libro escrito en luenga oseta ye de 1798 y en [[alfabeto cirilico]]. En o sieglo XIX se feba servir tanto l'alfabeto cirilico como l'[[alfabeto cheorchián]], y a vegatas o dialecto ''digor'' s'escribiba en [[alfabeto arabe]]. En 1923 s'introdució l'[[alfabeto latín]]. En 1938 introducioron l'alfabeto cirilico de nuevo en [[Osetia d'o Norte]] y l'alfabeto cheorchián en [[Osetia d'o Sud]], dica a muerte de [[Stalin]], quan ya deixoron de fer servir l'alfabeto cheorchián. O digor deixó d'estar base d'un standard escrito en 1939.
 
== Historia ==
Quan os [[hunnos]] invadioron a los [[alans]] una parte d'ellos s'adhibió a las suyas [[horda]]s, una parte prefirió emigrar enta l'ueste, (arribando en [[Hispania]] chunto con os [[Vandalos]] y [[Suevos]]), y atra emigró enta o sud, establindo-se chusto a lo norte d'o CaucasoCaucas. Os alans d'o CaucasoCaucas dominoron [[Ciscaucasia]] dica que i plegoron os [[Gazaros]] arredol de l'anyo 600, esdevenindo una potencia local. Alavez muitos alans se replegoron ent'as montanyas d'o CaucasoCaucas, on controlaban o unicosolo camín practicable pa trescurzar-lo, encara dito huei Darial, (Dar-i-Alán, puerta d'os alans), un congustro formato por o río [[Terec]].
 
O reino alán d'o CaucasoCaucas ([[Alania]]) tenió relacions con [[Costantinoble]]. Un feito curioso ye que i habió mercenarios alans entre os [[AlmogavarsAlmogávars]] d'o [[ducato d'Atenas y Neopatria]].
 
En o sieglo XIII en o tiempo d'a invasión mongola os alans feban liga con os [[cumans]], y tamién fuoron derrotatos por os [[Imperio Mongol|mongols]]. Bells alans emigroron con os cumans, estando establitos belbell tiempo en Moldavia, on dioron nombre a la actual capital moldava, ''[[Iaşi]]'', que significa en luengas eslavas y vlacas "alans". Tecnicament aligatos y protechitos por os reis d'[[Hongría]], abioronhabioron de [[conversión relichiosa|convertir]]-sen a la relichión cristiana catolica, y fer parte d'a [[diocesi]] de [[diocesi de Cumania|Cumania]].
 
Empentatos de nuevo por os mongols-tartres, os reis d'Hongría lis permitioron dimpués d'establir-sen en Hongría a l'igual que os cumans.
 
Os alans que quedoron en o CaucasoCaucas perdioron poder sobre os pueblos sozmesos. As invasions mongolas creyoron procesos migratorios que conducioron dende o sieglo XIII a cambear as mugas etnicas y a formar nuevas entidatz etnicas en o suyo territorio, como por eixemplo os [[Balcars]] y [[Carachais]]. Una branca d'os circasians que emigró enta l'este entrando més con contacto con os osetas u empentando-los quedó relativament isolata d'os circasians orientals y esdevinió o pueblo [[cabardos|cabardo]]. En ixos sieglos se dixó de parlar d'alans y s'encomenzó a parlar d'osetas. Encara huei o congustro que ha formato o río Terec a lo sud de Vladicaucás se diz Congustro de Darial, (de Dar-i-alán, puerta d'os alans).
 
Encara ye polemico o tema de quan plegoron os osetas a la costera sud d'o CaucasoCaucas. Bells historiadors cheorchians obchectivos aceptan que ya en o sieglo XIII i heba un lumero prou gran d'alans-osetas en Cheorchia, y que a reina Tamar yera d'ascendencia en parte oseta.
 
=== A conquiesta rusa ===
En l'anyo 1774 o Imperio Ruso s'anexionó o territorio oseta. En 1784 os rusos fundoron en territorio oseta a ciudat-fortaleza de Vladicaucás, que en ruso significa “sobirana d'o Caucaso”Caucas”. A fins d'o periodo sovietico ixa ciudat yera de mayoría rusa. Poco enantes de 1820 se costruyó a ruta melitar de Cheorchia, dende Vladicaucás dica [[Tbilisi]]. Con l'aduya d'esta ruta melitar os osetas ya yeran sozmesos a lo Imperio Ruso, y tamién os Ingushes, que se resistiban en a marguin dreita d'o Terec.
 
Os osetas, chunto con os [[cabardos]] (circasians orientals) estioron pro-rusos, a diferencia d'os circasians occidentals, os inguixes, os [[chechens]] y os [[daguestanís]], esto lis permitió a los rusos de fer una [[falca]] que no permitió a los nativos caucasicos una resistencia conchunta.
 
=== A guerra civil rusa ===
Con tot y con ixo en bels intes os pueblos d'as montanyas d'o CaucasoCaucas han tenito que asociar-sen, y quan cayó o rechimen zarista, se formó en Vladicaucás l'[[Asambleya d'os Pueblos d'o CaucasoCaucas]], on s'achuntoron osetas, cabardos, chechenos, daguestanís y d'atros. En 1918 o bolchebique cheorchián Grigori Ordzhonikidze fundó a Republica Popular Socialista d'os Soviets de Terec con capital en [[Vladicaucás]]. En agosto os [[cosacos]] forachitoron Ordzhonikidze y os bolchebiques, que tornoron con l'aduya d'os chechens, y fuoron forachitatos de nuevo en 1919 o exercito de voluntarios d'[[Anton Denikin]]. Denikin yera mal visto por os montanyeses por os suyos ligallos con os cosacos, y dimpués de ser derrotato en Ucraína, habió d'abandonar o CaucasoCaucas a lo exercito royo a prencipios de 1920.
 
=== O periodo sovietico ===
En chinero de 1921 as autoridatz sovieticas instituyoron a Republica Autonoma d'os Montanyeses dentro d'a Republica FederatibaFederativa de Rusia, y como continadora de l'[[Asambleya d'os Pueblos d'o Norte d'o CaucasoCaucas]] de 1917, aplegando a [[cabardos]], [[balcars]], osetas, [[inguixes]] y [[chechens]]. En 1922 la reducioron a lo territorio d'os osetas y inguixes, y desapareixió en 1936. En 1922 fue creyata a rechión autonoma d'Osetia d'o Sud pa os osetas de Cheorchia.
 
Os osetas d'o norte ganoron terreno a costa d'os inguixes dimpués d'a II Guerra Mundial. Quan os inguixes fuoron deportatos t'Asia Central una parte d'Ingushetia ([[Prigorodny]]) s'adhibió a Osetia d'o Norte, y os osetas la pobloron. Encara que os Inguixes tornoron, Prigorodny ya no deixó de fer parte d'Osetia.
 
=== A descomposición d'a URSS ===
Quan se desfeba a URSS os osetas han estato aligatos estatechicos d'os intreses rusos en o CaucasoCaucas, contra os [[cheorchians]] y contra os pueblos musulmans d'o CaucasoCaucas oriental. En Cheorchia demandoron d'estar independients de Cheorchia e a unión d'as dos osetias baixo a tutela rusa. En Osetia d'o norte se producioron enfrentamientos interetnicos entre os Inguixes y os Osetas por o control d'a rechión inicialment inguix de [[Prigorodny]].
 
Quan Cheorchia encomenzó o suyo proceso d'independencia, os osetas de Cheorchia demandoron d'estar independients de Cheorchia. A rechión autonoma d'Osetia d'o Sud solicitó o estatuto de Republica Autonoma como paso previo a la fusión con Osetia d'o Norte en octubre de 1989. Ya a fins de 1989 i heba enfrentamientos armatos entre osetas y cheorchians. Os nacionalistas cheorchians yeran intransichents con as demandas d'as minorías no cheorchianas y acusaban a Rusia d'haber fomentato unas ideyolochías separatistas que estos nacionalistas calificaban de "dica l'inte inexistents", "amaneixitas por arte de machia".
 
== Bibliografía ==
* [[Georges Dumézil]]. ESCITAS''Escitas Yy OSETASosetas'' (1996). Fondo de Cultura Económica, S.L
* [[Felipe Fernández-Armesto]]. LOS''Los HIJOShijos DEde ZEUSZeus. PUEBLOSPueblos, ETNIASenias Yy CULTURASculturas DEde EUROPAEuropa''. 1996 Grijalbo.
* [[Jean Sellier]] ey [[André Sellier]]. ATLAS''Atlas DEde LOSlos PUEBLOSpueblos DEde ORIENTEOriente''. Acento Editorial.
 
[[Categoría:Osetas]]
66 130

ediciones