Diocesi de Tortosa

(Reendrezau dende Bispato de Tortosa)
Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.

A Diocesi de Tortosa ye una diocesi que s'estendilla por municipios d'o sud de Catalunya y d'o nord del País Valenciano.

Diocesi de Tortosa
Diœcesis Dertosensis
Diocesi de Catalunya y o País Valenciano
Entidat
 • Provincia
Diocesi
Tarragona
Capital Tortosa
Superficie
 • Total

6 450 km²
Población
 • Total (2007)

279 312 hab.
Bispe Enrique Benavent Vidal
Seu bispal Seu de Santa María
Fundación Sieglo IV

Extensión actual d'a diocesi de Tortosa
O Palacio bispal de Tortosa y a Seu, dende l'Ebro.

Perteneixe a la provincia eclesiastica de Tarragona, baixo o patronato de l'arcebispato de Tarragona.

Extensión actual

editar

Actualment hi perteneixen de tot as comarcas d'o Baixo Ebro, o Baixo Mayestrato, o Montsià, a Ribera d'Ebro, os Puertos de Moriella y a Tierra Alta, y tamién parz d'as comarcas de l'Alto Mayestrato (Catín y Térich), d'o Baixo Campo (Colldejou, Pratdip y Vandellòs i l'Hospitalet de l'Infant) y d'o Priorato (la Bisbal de Falset, Cabassers, Capçanes, la Figuera, els Guiamets, el Lloar, Marçà, Margalef, El Masroig, el Molar y la Vilella Baixa).

División territorial d'a diocesi

editar

Segregacions d'a diocesi de Tortosa

editar

O conte Remón Berenguer IV de Barcelona donó lo priorato d'Alquezra a lo bispe de Tortosa debant a protesta d'os bispes de Uesca y Chaca. O 13 de chunio de 1242 l'arcebispe de Tarragona ordenó que este priorato fuese tornato a la diocesi de Uesca.

O 13 d'abril de 1209 o rei Pero II d'Aragón entregó as localidaz de Ledón y Arens de Ledón a lo bispe de Tortosa Gombal de Santa Oliva pa que las poblase. Antonio Ubieto Arteta creye que esta donación s'ha d'entender en relación con o pleito por o priorato d'Alquezar. O 13 de chunio de 1210 o bispe Remón de Castrocol de Zaragoza pactó con o bispe Gombal de Tortosa as mugas entre as dos diocesis. As localidaz de Calaceit, Ledón, Arens de Ledón y Algars quedoron en a diocesi de Tortosa dica lo concordato de 1953.

Cuan a dictadura franquista o territorio d'a diocesi historica de Tortosa fue redueito con a excusa de prebar d'adaptar as diocesis a las mugas provincials civils.

Curiosidaz

editar

As muga historica entre a diocesi de Tortosa y a diocesi y dimpués archidiocesi de Zaragoza estió chunto con l'orichen mayoritario d'os repobladors un d'os factors que influyoron en a muga lingüistica local entre l'aragonés y o catalán y dimpués entre o castellano y o catalán.

Por eixemplo Olocau del Rei ye castellanoparlant actualment por haber perteneixito a la diocesi de Zaragoza, a diferencia d'os atros lugars d'a comarca de los Puertos de Moriella, que siempre han estato d'a diocesi de Tortosa y son catalanoparlants.

D'igual traza son catalanoparlants os lugars y casals de Vistabella, Figueruelas, La Foia, L'Alcora y Araia (d'a Tinenza d'Alcalatén), Ribesalbes, Onda, Artesa, Talas, Zuera, Chinquer, Veyo, Ain, Eslida, Fondeguilla y Val d'Uixón (en a Plana Baixa y a Sierra d'Espadán) y son castellanoparlants churros Villafermosa, Cedramán, Zucaina, Castiello de Villamalefa, Ludient, Archelita, Vallat, Fanzara (que muga con o termin municipal de Ribesalbes), Ayódar, Villamalur (que muga con o termin municipal de Zuera), L'Alcudia de Veyo (a lo canto d'Aín y de Veyo, que ye una entidat menor de L'Alcudia de Veyo y catalanoparlant), en l'Alto Millars.

Tamién extensión historica orichinal d'a diocesi de Tortosa presenta un gran pareixito con a distribución d'o subdialecto tortosín. Os cuatre lugars d'o Matarranya que dica 1956 perteneixioron a la diocesi de Tortosa tienen una forma imperativa negativa diferent a los atros lugars d'ixa comarca (no parlesseu en cuenta de no parleu).

Artur Quintana comenta en a suya tesi doctoral sobre a parla de La Codonyera que belunas d'as isoglosas lexicas en o Baixo Aragón catalanoparlant dependen en part d'haber perteneixito a una diocesi u otra:

  • Localidaz d'o Matarranya como Calaceit que historicament yeran d'a Diocesi de Tortosa conservan bisbe y localidaz d'o Mezquín-Guadalop la sustituiyen por o castellanismo Obispo, como muitas localidaz d'o Matarranya.
  • En os lugars de Calaceit, Cretas, Arens de Ledón y Ledón (y en atros lugars on no fació a enquesta) se diz capellà, a diferencia d'atros lugars d'o Baixo Aragón que siempre han estado d'a diocesi de Zaragoza se diz vicari/viqueri/viquiari en a part sud u retó en a part norte (como l'aragonés rector, que se pronuncia /retor/).
  • En a part de l'este d'o Matarranya dicen trona mientres que en a part de l'ueste d'o Matarranya y en o Mezquín-Guadalop dicen pedricadora/predicadora (como en aragonés "predicadera").

Bibliografía

editar